Xanana iha Londres, diskute estratéjia negosiasaun fronteira marítima ho Indonézia

DILI, 20 Setembru 2025 (TATOLI) – Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão hamutuk ho Konselleiru Superiór no ekipa jurídika kona-bá kestaun Fronteira Terrestre no Marítima realiza enkontru estratéjiku ida iha Londres, Reinu Unidu, durante loron rua 19 to’o 20 setembru 2025 hodi esplora estratéjia kona-bá saida mak Timor-Leste (TL) sei defende iha negosiasaun dahuluk ho Indonézia kona-bá Fronteira Marítima iha inísiu Dezembru 2025.
“𝐇𝐚‘𝐮 𝐦𝐚𝐢 𝐋𝐨𝐧𝐝𝐫𝐞𝐬 𝐡𝐨 𝐞𝐤𝐢𝐩𝐚 𝐭𝐨𝐦𝐚𝐤 𝐡𝐨𝐬𝐢 𝐆𝐚𝐛𝐢𝐧𝐞𝐭𝐞 𝐅𝐫𝐨𝐧𝐭𝐞𝐢𝐫𝐚 𝐌𝐚𝐫í𝐭𝐢𝐦𝐚 𝐓𝐢𝐦𝐨𝐫-𝐋𝐞𝐬𝐭𝐞 𝐧𝐢𝐚𝐧, 𝐡𝐚𝐬𝐨𝐫𝐮 𝐦𝐚𝐥𝐮 𝐡𝐨 𝐚𝐝𝐯𝐨𝐠𝐚𝐝𝐮 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐤𝐚 𝐋𝐞𝐠𝐚𝐥 𝐜𝐨𝐮𝐧𝐬𝐞𝐥 𝐭𝐚𝐧𝐛𝐚 𝐢𝐡𝐚 𝐟𝐮𝐥𝐚𝐧 𝐀𝐠𝐨𝐬𝐭𝐮 𝐥𝐢𝐮bá 𝐞𝐤𝐢𝐩𝐚 𝐢𝐝𝐚 𝐡𝐨𝐬𝐢 𝐑𝐞𝐩ú𝐛𝐥𝐢𝐤𝐚 𝐈𝐧𝐝𝐨𝐧é𝐳𝐢𝐚 𝐛a 𝐨𝐧𝐚 𝐃𝐢𝐥𝐢 𝐡𝐚𝐬𝐨𝐫𝐮-𝐦𝐚𝐥𝐮 𝐡𝐨 𝐞𝐤𝐢𝐩𝐚 𝐓𝐢𝐦𝐨𝐫-𝐋𝐞𝐬𝐭𝐞 𝐧𝐢𝐚𝐧 𝐚𝐭𝐮 𝐡𝐚𝐡ú 𝐤𝐨‘𝐚𝐥𝐢𝐚 𝐤𝐨𝐧𝐚-𝐛á 𝐅𝐫𝐨𝐧𝐭𝐞𝐢𝐫𝐚 𝐌𝐚𝐫í𝐭𝐢𝐦𝐚 𝐡𝐨 𝐈𝐧𝐝𝐨𝐧é𝐳𝐢𝐚,” Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão hateten iha Londres, ne’ebé Tatoli asesa husi Gabinete PM, Sábadu ne’e.
Iha Dezembru 2025, realiza primeira reuniaun formál kona-bá Fronteira Marítima ho Indonézia, tanba ne‘e durante loron rua ne‘e ekipa diskute hodi haree buat hotu-hotu tuir loos de‘it Lei Internasionál nian.
Xanana Gusmão rekoñese kontribuisaun hosi Michael Charles Wood hosi Britania ho sira seluk ne‘ebé ajuda tebtebes Timor-Leste, agora daudaun sira servisu nafatin hodi haree mós kazu sira seluk no sei fila-fali bá Timor atu ajuda nafatin iha prosesu negosiasaun ho Indonézia.
“𝐍𝐮𝐧𝐞‘𝐞 𝐝𝐮𝐫𝐚𝐧𝐭𝐞 𝐥𝐨𝐫𝐨𝐧 𝐫𝐮𝐚 𝐞𝐤𝐢𝐩𝐚 𝐡𝐚𝐬𝐨𝐫𝐮-𝐦𝐚𝐥𝐮 𝐡𝐨𝐝𝐢 𝐤𝐨𝐦𝐛𝐢𝐧𝐚 𝐧𝐨 𝐡𝐚𝐫𝐞𝐞 𝐬𝐚𝐢𝐝𝐚 𝐦𝐚𝐤 𝐓𝐢𝐦𝐨𝐫-𝐋𝐞𝐬𝐭𝐞 𝐛𝐞𝐥𝐞 𝐝𝐞𝐟𝐞𝐧𝐝𝐞 𝐛𝐚𝐢𝐧𝐡𝐢𝐫𝐚 𝐢𝐡𝐚 𝐧𝐞𝐠𝐨𝐬𝐢𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐡𝐨 𝐈𝐧𝐝𝐨𝐧é𝐳𝐢𝐚 𝐢𝐡𝐚 𝐢𝐧í𝐬𝐢𝐮 𝐃𝐞𝐳𝐞𝐦𝐛𝐫𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟓,” Xefe Governu ne’e hateten.
Oras ne’e daudaun Timor-Leste iha hela faze preparasaun bá negosiasaun kona-bá Fronteira Marítima ho Indonézia no ohin hato‘o rekoñesimentu boot ida hodi Prezidente Repúblika nia naran ho povu Timor-Leste nia naran agradese bá sira hotu.
Matenek hotu-hotu ne‘ebé sira fó bá Timor-Leste bele manán tiha Austrália, agora mós PM Xanana fiar katak sira sei fó nafatin apoiu atubele manán Indonézia.
DLA Piper mak empreza advogadu ida ho eskritóriu sira iha nasaun liu-40 iha Amérika, Ázia-Pasífiku, Europa, Áfrika no Médiu Oriente.
Ida-ne’e harii iha tinan 2005 liuhosi fuzaun hosi empreza advogadu tolu mak hanesan: Gray Cary Ware & Freidenrich LLP ne’ebé ho nia sede iha San Diego, Piper Rudnick LLP ne’ebé ho nia sede iha Baltimore no DLA LLP ne’ebé ho nia sede iha Reinu Unidu.
Referénsia husi Gabinete Fronteira Marítima
Timor-Leste ho Indonézia iha relasaun ne’ebé metin no sai ezemplu global ba rekonsiliasaun no amizade ne’ebé konstrutivu. Timor-Leste ho Indonézia hanesan nasaun viziñu ne’ebé fahe tasi no rai maran, ba norte, oeste no leste.
Líder Timor-Leste no Indonézia nian konkorda ona iha Agostu 2015 atu hafoun no haluan tán diskusaun, kona-ba fronteira rai no tasi nian. Timor-Leste hahú ko’alia ho Indonézia hodi delimita fronteira marítima permanente iha Setembru 2015.
Fronteira
Timor-Leste ho Indonézia fahe illa Timor. Fronteira loromonu entre nasaun rua ne’e nia luan 125km ho Indonézia ba loromonu no Timor-Leste mai lorosa’e nune’e mos enklave Oe-Cusse.
Iha sékulu 16 Timor iha poténsia kolonial Portugál no Olanda ne’ebé funu hodi kontrola illa ne’e. Delimitasaun fronteira dahuluk ne’e akontese iha 1859, tuir fali akordu balu no delimitasaun ikus mak iha 1904. Indonézia sai independente iha 1945 no Timor-Leste deklara independente unilateralmente iha 1975, ne’ebé restaura fali iha 2002 hafoin periodu okupasaun tuir fali administrasaun Nasaun Unida nian.
Timor-Leste no Indonézia halo ona negosiasaun hodi hafahe fronteira terestre.durante tinan barak no prosesu ne’e besik hotu ona. Área hirak-ne’ebé presiza negosiasaun ne’e menus husi pursentu rua. Segmentu ikus ne’e ho nia karaterístika ne’ebé komplikadu ka pontu balu ne’ebé presiza ko’alia ho kle’an liután hodi bele rezolve, ezemplu, iha Noel Besi/Citrana, Oe-Cusse.
Nune’e mos konkordánsia ba pontu ikus ne’ebé hodi sukat rai ba tasi, (buat rua ne’e ba segmentu iha Oe-Cusse no ba Timor-Leste). Kay Rala Xanana Gusmão mak lidera negosiasaun ne’e tuir Governu nia Rezolusaun No. 2/2018 iha 5 Dezembru.
Tratadu kona-ba fronteira terrestre
- Tratadu Hafahe no Troka Área Domíniu Portugal no Olanda nian balu iha Arkipélagu Solor no Timor, 20 Abril 1859.
- Konvensaun entre Portugál no Olanda hodi hafahe Portugal no Olanda nia Ukun iha Illa Timor-Leste, 1 Outubru 1904.
- Tribunal Arbitrajen Permanente nia desizaun hodi hafahe buat ne’ebé mak Olanda nian no Portugal nian iha Illa Timor, 25 Juñu 1914.
- Akordu Provizóriu entre Timor-Leste ho Indonézia kona-ba Fronteira Terestre, 8 Abríl 2005
Reuniaun bilaterál ho Indonézia
- Iha 13-14 Dezembru 2018, Konsultasaun Senior Ofisial dahat
- Iha 29 Abril – 15 Maiu 2019, Vizita konjunta ba Oe-Cusse Ambeno
- Iha 1-3 Jullu 2019, konsultasaun Ofisial Senior ba dalima
- Iha 22 Jullu 2019, S.E. Kay Rala Xanana Gusmão no S.E. Jenerál Wiranto asina Akordu Prinsípiu’ kona-ba estabelesimentu ita nia fronteira rai nian
- Iha 14-15 Agostu, hala’o ‘desktop study
- Iha 4-5 Fevereiru 2020, reuniaun nível altu entre S.E. Kay Rala Xanana Gusmão no Ministru Koordenador ba Asuntu Polítiku, Legál no Seguransa no Ministru Negósiu Estranjeiru Indonézia nian.
Fronteira Tasi
Indonézia hanesan Estadu arkipélagu ne’ebé boot liu iha mundu, ho illa liuhusi 17.000. Nia fahe fronteira marítima ho Estadu sanulu sira seluk.
Indonézia oras ne’e konkorda ona ka konkorda fronteira marítima balu ho Malázia, Austrália, Tailándia, Singapura, Índia, Pápua Nova Guiné, Vietname no Filipina. Ho viziñu sira ne’e, Timor-Leste ho Palau mak nasaun rua ne’ebé Indonézia seidauk iha akordu fronteira marítima ida no nia hahú ko’alia ona ho nasaun rua ne’e.
Progresu ho Indonézia kona-ba fronteiras marítima
Lídere Timor-Leste no Indonézia nian konkorda ona iha Agostu 2015 hodi hafoun no haluan tan diskusaun, kona-ba fronteira tasi no rai nian. Timor-Leste hahú ko’alia ho Indonézia hodi hafahe fronteiras marítimas iha Setembru 2015.
Iha konsultasaun fofoun kona-ba fronteira marítima, Indonézia no Timor-Leste dezenvolve hamutuk ona prinsípiu no matadalan no planu servisu ba negosiasaun. Estadu rua ne’e iha kompromisu atu negosia fronteira marítima permanente ida tuir lei internasional, liuliu UNCLOS.
Reuniaun tékniku prelimináriu entre Timor-Leste ho Indonézia hala’o ona iha 2018 no 2019 iha Singapura. Maibé, ho pandémika globál COVID-19, diskusaun formal sira sei para hela to’o situasaun di’ak fali.
Xefe Negosiadór, Xanana Gusmão, mak lidera negosiasaun sira hodi Timor-Leste nia naran. Reuniaun tékniku sira estabelese ona fundasaun ne’ebé forte ba prinsípiu no espíritu servisu hamutuk, hodi prepara ba negosiasaun formál.
TATOLI

