iklan

OEKUSI

Kuidadu ho vírus HIV/SIDA, ‘sensitivu’ hada’et liuhusi dalan tolu

Kuidadu ho vírus HIV/SIDA, ‘sensitivu’ hada’et liuhusi dalan tolu

Diretora Nasionál Promosaun no Prevensaun Komunikasaun INCSIDA, I.P, Angelica Soares da Costa Oliveira. Imajen TATOLI/Abílio Elo Nini

OEKUSI, 24 Setembru 2025 (TATOLI) – Diretora Nasionál Promosaun no Prevensaun Komunikasaun iha Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA, Institutu Públiku (INCSIDA, I.P), Angelica Soares da Costa Oliveira, informa, transmisaun vírus HIV-SIDA hada’et liuhusi dalan tolu hanesan bele liuhusi relasaun seksuál, raan no inan ba oan.

Ezekutiva ne’e, fó-sai, iha ámbitu divulgasaun vírus HIV-SIDA iha komuniddae suku Taiboko, sub-rejiaun Pante Makasar, Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA), ohin.

“Globalmente, transmisaun HIV-SIDA hada’et liuhusi dalan tolu, bele da’et liuhusi relasaun seksuál la seguru, kuandu la uza rezerva ka condom (prezervativu), da’et liuhusi raan no datoluk da’et liuhusi inan ba oan,” nia esplika iha sede suku Taiboko, ohin.

Notísia relevante:Atensaun, ema na’in-96 infetadu HIV-SIDA iha Oekusi  

Nia énfaze, kona-na relasaun seksuál, ema ne’ebé infetadu HIV-SIDA la halo tratamentu ho di’ak, karik halo relasaun seksuál ho ema seluk, posibilidade bele hada’et vírus ne’e ba ema seluk tan.

Nune’e mós da’et liuhusi raan, ema ne’ebé moris ho HIV-SIDA, konserteza raan iha ona pozitivu HIV, bainhira la halo tratamentu ho di’ak, entaun raan ne’e, bele hada’et liuhusi tatoo, uza daun ida hodi sona ema na’in-rua ba leten, bele da’et ona ba ema seluk.

“Ba inan isin rua sira, karik moris ho HIV-SIDA, bele da’et ba oan maske sei iha kabun laran to’o bebé moris, no durante fó susu,” nia esplika.

Nia informa, HIV nia signifika, kutun sintomatiku, kuandu iha infetadu ona iha etapa HIV maibé la ho tratamentu di’ak entaun posibilidade monu ba SIDA ka AIDS, maibé bainhira halo tratamentu rutina bele hapara transmisaun ba ema seluk no la monu ba AIDS.

“Bainhira tama ona ba AIDS, lakohi kumpre halo tratamentu, mak afeta uluk ba imunidade bele tuun, forsa isin laiha ona, mak moras infesaun sira seluk tama estraga hotu imunidade (kekebalan tubuh), nune’e to’o hakotu vida,” nia epslika.

Tan ne’e, nia apela dalan úniku atu hatene estatutu ba isin loron só liuhusi teste raan, bainhira deteta pozitivu HIV, hakbesik ba fasilidade saúde hodi halo tratamentu hemu ai-moruk, tanba nia sintoma la hatudu sinál.

Kona-ba SIDA ka AIDS, ne’e kumpulan gejala penyakit, signifika, iha faze HIV la halo tratamentu di’ak, entaun sintoma ka sinál hahú hatudu, liuhusi isin tuun, dalaruma hetan infesaun seluk hanesan kankru kulit, oin lulik kanek, gonoreia no seluktan, ne’ebé bai-bain mosu uluk iha oin lulik.

“Ita Timor-Leste, dala-barak ita labele salva ema balun, tanba mai ho kondisaun grave ka AIDS ona, tanba foin infetadu HIV, lakohi halo konsultasaun ba fasialidade saúde,” nia hateten.

Nia informa, bainhira infetadu ona vírus HIV-SIDA, mak nia tratamentu ho ai-moruk Antri Retro Virál (ARV), bainhira teste ona raan hatudu pozitivu, tanba ai-moruk ARV ne’e bele redus vírus ne’e, labele multiplika barak ba ema nia isin-lolon no halo mós prevensaun atu labele da’et tan ba ema seluk.

“Kuandu infetadu HIV la halo tratamentu, nia durasaun tama ba AIDS hahú husi tinan ida to’o tinan tolu, maibé depende infesaun kuandu grave, entaun dalaruma la to’o tinan bele afeta ona AIDS, maibé kuandu moris ho HIV mak halo tratamentu, entaun nia moris saudavél hanesan ema ho seluk no laiha transmisaun ba ema seluk, importante kontinua hemu ai-moruk no kumpre rekomendasaun husi fasilidade sira, tanba hemu tuir nia oras,” nia informa.

Notísia relevante:Prevene HIV/SIDA, Inan-Aman No Igreja Iha Papel Importante Fó Atensaun Oan Sira

Purtantu, dadus kumulativu ne’ebé rejista kazu HIV-SIDA husi 2003 to’o Juñu 2025 hamutuk 2.400 mai husi munisipíu 13 mak hanesan, iha munisipíu Aileu rejista kazu 16 (0,7%), Ainaru rejista 40 (2%), Atauro rejista 1 (0,04%), Baukau rejista 76 (3%), Bobonaru rejista 126 (5%), Kovalima 97 (4%) no munisipíu Dili mak aas liu tanba rejista 1.767 (75%).

Nune’e mós, Ermera rejista 48 (1,7%), Likisa rejista 32 (1%), Lautein rejista 22 (0,9%), Manatutu rejista 24 (0,9%), Manufahi rejista 32 (0,9%), Oekusi rejista 96 (3,6%) no Vikeke rejista 23 (0,7%).

 

Jornalista: Abílio Elo Nini

Editór: Rafael Ximenes de A. Belo

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!