Deklarasaun konjunta: Líder opozisaun apela unidade nasionál interjerasionál

DILI, 10 Outubru 2025 (TATOLI) – Lidér opozisaun kompostu husi Partidu Frente Revolsionária Timor-Leste Independente (FRETILIN) no Partidu Libertasaun Populár (PLP), apela unidade nasionál interjerasionál hodi buka solusaun ba problema estruturál ne’ebé nasaun no povu ne’e hasoru.
Liuhusi karta konjunta abaixu asinadu husi Sekretáriu Jerál FREILIN Mari Alkatiri, Prezidente Partidu FRETILIN Francisco Guterres ‘Lú Olo no Prezidente PLP, Taur Matan Ruak, hato’o katak Konstituisaun mak baze ba Estadu direitu demokrátiku.
iha deklarasaun konjunta ne’e afirma, defeza tenke respeita separasaun podér, rejeita intervensaun polítika iha justisa, garante justisa sei kontinua independente no asesível ba ema hotu, tanba laiha fundamentu ne’e, nasaun bele halakon konfiansa populár no kredibilidade internasionál.
Maske liu dala-rua dékada indepéndensia, Timor-Leste seidauk sai husi grupu nasaun pobre liu iha Ázia no ASEAN. Nasaun viziñu sira avansa tiha iha diversifikasaun ekonómika, redús pobreza no hadi’a indikadór sosiál, maibé povu Timor seidauk iha asesu ba nesesidade bázika.
“Razaun sira-ne’e mak estruturál, falta diversifikasaun ekonómika, depende tebes bá reseita petróleu, falta investimentu efetivu iha saúde, edukasaun, agrikultura no persisténsia dezigualdade sosiál sira,” refere deklarasaun konjunta ne’ebé Tatoli asesa, sesta ne’e.
Nune’e urjente atu muda diresaun ne’e, aprende husi prátika di’ak iha rejiaun no aplika polítika dezenvolvimentu sustentável no inkluzivu.
Tanba ne’e mós, indikadór persepsaun korrupsaun hatudu país iha pozisaun preokupa, iha okos médiu ASEAN.
“Realidade ne’e halo povu lakon konfiansa ba instituisaun sira, afasta investimentu estranjeiru no halo pezadu dezigualdade sosiál,” nota imprensa ne’e hateten liuhusi deklarasaun konjunta.
Nune’e presiza adota medida konkretu ba transparánsia, reforsa instituisaun fiskalizasaun sira no responsabiliza hotu-hotu ne’ebé viola lei.
“Agora nasaun enfrenta konsekuénsia polítika despeza ne’ebé halo Governu AMP sira, ne’ebé aselera uza osan husi fundu petróleu la’o, la prepara ekonomia ba tempu pós-petróleu. Dalan ne’e kompromete sustentabilidade finanseiru Estadu no hamosu juventude iha futuru laloos,” deklarasaun konjunta ne’e hateten.
Hodi reafirma katak boa governansa ba rekursu naturál tenke sai instrumentu ba diversifikasaun ekonomia, la’ós fonte dependénsia no frajilidade.
Líder opozisaun konsidera, pasadu povu Timor mak patrimóniu rezisténsia, korrajen no solidariedade, maibé mós iha pasivu divizaun no erru sira. Aseita dualidade ne’e importante tebes atu maturidade polítika agora bele korrije dalan no evita repetisaun erru sira.
Líder opozisaun husi Partidu FRETILIN no PLP konsidera krime transnasionál, tráfiku droga, kontrabandu, korrupsaun, fase osan mak ameasa boot ba soberania no futuru Estadu.
Atu kombate ameasa hirak-ne’e presiza moderniza instituisaun sira, kooperasaun internasionál no kultura étika públiku ne’ebé firme.
“Unidade nasionál mak kondisaun importante liu ba enfrenta dezafiu istóriku sira iha nasaun. Unidade ne’e la signifika uniformidade, maibé tenke hatudu interese povu liután husi ajenda partidária ka pesoál de’it hanesan ne’e mak bele garante futuru dignu no demokrátiku,” líder opozisaun apela liuhusi deklarasaun konjunta ne’e.
Hodi apela liután, rekonstrusaun kaza komún presiza fundasaun forte, bazea iha plataforma interjerasionál ne’ebé inkluzivu, atu jerasaun sira bele kontribui ho esperiénsia, enérjia no vizaun sira.
“Ho diálogu konstrutivu ne’e mak bele defini polítika públika ne’ebé responde ba dezafiu atuál no prepara ba futuru. Iha-ne’e komitmentu tenke liuhusi síklu polítiku badak no vizaun setorál, aposta iha ajenda estratéjiku atu garante sustentabilidade, igualdade no justisa sosiál ba povu Timor tomak.”
Líder FRETILIN no PLP ne’e destaka, juventude ohin loron mak rikeza boot liu no esperansa ba Timor-Leste.
“Importante atu haree sira la’ós de’it hanesan benefisiária polítika públika, maibé hanesan partisipante ativa iha prosesu demokrátiku no dezenvolvimentu nasionál,” refere nota ba imprensa ne’e.
Nune’e mós konsidera juventude sira-nia enérjia, kriatividade, jenerosidade no entrega ba kaza justa mak importante atu renova vida polítika, fortalese sidadania, hadi’a nasaun justu, modernu no inkluzivu.
Tanba juventude tenke sai sentru atensaun polítika, ho vizaun ne’ebé prepara ba tranzisaun jerasaun responsável no inevitável, independénsia ne’ebé konsege no restaura mak pontu partida atu harii sosiedade justu, inkluziva no prósperu.
Hafoin ba jerasaun foun sira atu simu misaun ne’e ho korrajen, inovasaun no kompromisu, futuru país sei depende husi kapasidade atu transforma rekursu sira ba oportunidade, konsolida valór demokrátiku no promove pás sosiál.
“Ho deklarasaun konjunta ida-ne’e, ami reafirma ami-nia responsabilidade morál ba nasaun. Ami kompromete atu kontribui ho esperiénsia ne’ebé akumula tiha, atu fortalese Estadu, defende Konstituisaun no promove lideransa ne’ebé sentru iha povu no orienta ba futuru,” refere iha deklarasaun konjunta ne’e.
Jornalista: Nelson de Sousa
Editór: Evaristo Soares Martins

