Tinan 50 trajédia Balibo ho espellu kanek, maibé responsabilidade lahó rohan

Hakerek-na’in: Amito Qonusere Araújo
(OPINIAUN) Tinan lima-nulu liutiha ona, hanaran trajédia Balibo V, dezde kámara hosi jornalista estranjeiru na’in-lima hala’o nia viajen ikus iha mundu, iha Timor-Leste, liu-liu iha rai Balibo, iha loron 16 fulan-Outubru tinan 1975. Sira maka hanesan Brian Peters, Malcolm Rennie, Gary Cunningham, Greg Shackleton, no Tony Stewart—jornalista na’in- lima ho espíritu joven produtivu, hosi Austrália no Inglaterra—hetan oho bainhira halo kobertura kona-ba invazaun militár Indonézia nian. Sira mai ho kilat, no ho konviksaun katak lia-loos tenke fó sai ba mundu. Maibé iha uma ki’ik ida iha Balibo munisípiu Bobonaro, lia-loos ne’e hetan nonook de’it hosi kilat-musan polítika invazaun militár Indonézia.
Trajédia Balibo Five nian marka metan ida iha istória imprensa internasionál nian. Ida-ne’e maka símbolu aten-brani no sakrifísiu hodi liberdade informasaun nia naran. Jornalista na’in-lima ne’e mai la’ós tanba polítika, rasa, relijiaun, ka interese ekonómiku. Sira mai tanba bolun ida hosi konxiénsia jornalístika nian—fiar ida katak notísia sira maka espellu ida hosi realidade, no konsidera katak, jornalista maka guarda hosi lia-loos.
Balibo sai hanesan kanek ida ne’ebé hakat liu fronteira nasionál. Komisaun inkéritu Austrália nian ida iha tinan 2007 deklara katak, jornalista na’in-ima ne’e “oho deliberadamente prevene atu fó sai kona-ba invazaun Indonézia.” Faktu ida-ne’e hatudu ta’uk maka’as ba lia-loos no kustu aas ba jornalizmu iha zona konflitu. Iha Jürgen Habermas nia teoria komunikasaun krítiku, lia-loos tenke estabelese liuhosi “natureza públika rasionál” iha ne’ebé informasaun la monopoliza hosi podér polítika no ekonómiku.
Timor-Leste nia istória labele haketak hosi trajédia ida-ne’e. Sira mai iha Balibo atu relata Timor, no ikus mai sira nia ran kesi metin ho rai Timor. Liutiha tinan lima-nulu, ita sira ne’ebé moris no serbisu iha rai ida-ne’e tenke hateke fali ba akontesimentu ida-ne’e hanesan espellu morál ida: ita fó onra ba sira-nia mate hodi hametin liberdade imprensa, ida-ne’e maka prinsípiu formal ne’ebé tenke opta hosi jerasaun ba jerasaun, hosi hakerek-na’in no profisional sira, atu memória labele nonook de’it, maibé tenke fanun ema hotu nu’udar lalatak ida ne’ebé sempre la’o hamutuk hosi sekundu ba minutu, ba oras, ba loron to’o sékulu ba sékulu nian.
Jornalista loloos la’ós hakerek de’it; nia lori todan morál ida. Iha teoria deontolojia mídia nian, hanesan subliña hosi Denis McQuail, liberdade imprensa sempre akompaña ho responsabilidade sosiál. Jornalista sira labele sai instrumentu podér, mós labele sai provokadór. Liberdade lahó étika sei hamosu de’it anarkia informasaun nian—no anarkia informasaun maka sei hamate demokrasia rasik iha rai ne’e.
Ohin loron, bainhira mídia sosiál distorse faktu no algoritmu troka análize, jornalista Timor-Leste tenke fila fali ba núkleu profisaun nian: independénsia, verifikasaun, no responsabilidade. Lei Komunikasaun Sosiál no Kódigu Étika Jornalista Timor-Leste labele konsidera nu’udar testu legál de’it, maibé tenke asegura no tane as nafatin nu’udar morál ida ne’ebé orienta informasaun sira atu sai naroman ba lia-loos, la’ós venenu.
Étika la’ós limitasaun, maibé tenke sai nu’udar bareira ida, katak bareira entre podér polítika no ekonomika. Étika garante katak, kaneta jornalista nian la sai hanesan tudik ida ne’ebé hakanek reputasaun la ho baze, instrumentu polítiku ida ne’ebé fahe sosiedade, ka propaganda ne’ebé suprime lia-loos.
Era dijitál hamoos ona distánsia, maibé ida-ne’e mós hafraku dixiplina. Jornalista joven barak mak lalais liu atu hakerek duke hanoin, lalais liu atu kopia duke halo peskiza. Maibé, jornalizmu loloos moris hosi peskiza ne’ebé rigorozu, observasaun iha kampu, no análize bazeia ba faktu. Istória hotu-hotu tenke sai rezultadu hosi esforsu intelektuál, la’ós rutina de’it.
Reflesaun kona-ba Balibo nia tinan lima-nulu hanesan reflesaun ida ba jornalista Timor-Leste atu hakerek bazeia ba peskiza no responsabilidade. Hakerek informasaun lahó verifikasaun hanesan traisaun ba profisaun. Sita fonte lahó verifikasaun sei hakanek ba sosiedade nia dignidade iha públiku. Jornalista la’ós seguidor ka halo tuir de’it ba ema balun de’it nia interese, maibé tenke sai formadór ba opiniaun públika ho koñesimentu no integridade ne’ebé di’ak, tuir lei no kódigu étika jurnalizmu.
Konfiansa públiku ba mídia la’ós mai hosi sensasionalizmu, maibé ida ne’e maihosi konsisténsia. Públiku tenke aprende atu respeita jornalista sira la’ós tanba kargu ka mikrofone ne’ebé sira kaer, maibé tanba papél nu’udar guarda ba faktu no istória. Inversamente, jornalista sira mós tenke respeita públiku liuhosi aprezenta informasaun ho onestu, ekilibradu, no la manipulativu.
Hosi perspetiva teoria responsabilidade sosiál imprensa, relasaun entre mídia no sosiedade tenke hanesan simbioze ida (moris hamutuk): mídia fó informasaun ne’ebé loos, no públiku tau sira-nia konfiansa ho sinseru. Se ida hetan estragu, demokrasia sei nakdoko.
Balibo nia tinan lima-nulu hanesan komemorasaun istórika, no mós momentu ida ba introspesaun. Jornalista Timor-Leste tenke sólidu, tane aas independénsia editoriál, no mantein responsabilidade étika. Ita labele hakruuk ba presaun polítika ka podér ekonómiku. Ita tenke fila fali ba prinsípiu universál jornalizmu nian: buka lia-loos no fó sai ho onestu.
Profisaun jornalizmu hanesan juramentu ida atu hakerek nafatin, maski tinta kahur ho raan. Iha narrativa informativa, iha pergunta tuir prinsípiu jurnalizmu, jornalista ida ne’ebé loos tau nia-an iha liña ba públiku. Trajédia Balibo tinan lima-nulu selu ona folin ikus liu ba ida-ne’e. Agora, responsabilidade morál muda ba jornalista Timor-Leste.
Tanba ne’e maka, ha’u nu’udar hakerek na’in hakarak atu konklui katak, Balibo la’ós de’it trajédia ida. Maibé ha’u konsidera ida-ne’e nu’udar mensajen ida ne’ebé eternu: katak notísia loos la mate tanba ho kilat-musan, maibé moris nafatin iha pluma ida-idak ne’ebé brani hakerek ho onestu. Liutiha tinan lima-nulu, mundu hateke ba Timor-Leste no husu—ita-nia jornalista sira lori nafatin espíritu Balibo nian, ka sira haluha tiha tanba de’it konfortu no podér?
Tuir ha’u-nia persepsaun, ita labele haluha. Tanba atu haluha Balibo hanesan haluha ona esénsia hosi profisaun ne’e rasik: lia-loos, responsabilidade, no umanidade.
Governu Timor Leste hosi períodu ba períodu, kontinua valoriza Liberdade imprensa nu’udar pilár importante iha estadu demokratiku. Valorizasaun ne’e atu hametin nafatin espíritu jurnalizmu nian, hodi lori profisional sira atu hakbesik ba sosiedade, inklui lori povu besik liu mídia nune’e válor kultural metin liu-tán, liuhosi, ho atividade ne’ebé iha.
Mai ita hamutuk, hakruuk minutu ida hakmatek hosi fuan ba fuan iha idak-idak nia hela fatin, nune’e fó gloria ba trajédia Balibo tinan lima-nulu liu-ba, nu’udar memória eternu ida iha mundu jurnalizmu, nune’e profisaun ida ne’ebé ita responsabiliza no hulan iha kabas, bele iha folin boot no konsidera profisaun ida nobre tebes iha sosiedade nia matan. REMATA
Viva Jornalista Timor Leste
Viva Liberdade Imprensa
Viva Loron Nasional Imprensa
Hela fatin, Laletek Puasoru, aldeia Tchai-Loré munisípiu Laútem, loron 14 fulan-Outubru tinan 2025

