Agio Pereira: “Sira hili lia-loos, sira selu ho sira-nia moris”

BONONARU, 16 Outubru 2025 (TATOLI)—Ministru Prezidensia Konsellu Ministru (MPKM), Agio Pereira, hateten, jornalista na’in-lima (5) ne’ebé mate iha trajedia Balibo Five aten-brani hodi hili lia-loos hodi troka sira-nia isin.
Notísia Relevante: Balibo Five, “Tim Susi” sunu jornalista na’in-lima to’o mutuk
“Ita halibur iha 16 Outubru 2025 hodi marka tinan 50 dezde trajédia sira iha Balibo no iha Díli ne’ebé hamate jornalista sira-ne’ebé aten-barani, Balibó Five no Roger East. Tinan 50 liubá, joven jornalista na’in-lima (5) iha Balibó no na’in-ida (1) iha Dili, hamriik entre silénsiu no mundu. Sira hili lia-loos, sira selu ho sira-nia moris (isin). Ohin, ita hanoin sira la’ós hanesan figura sira-ne’ebé dook maibé hanesan echo sira husi ita-nia responsabilidade atu ko’alia, atu ezije, atu atua,” Agio Pereira hateten iha ámbitu selebrasaun tinan 50 Balibo Five ne’ebé realiza iha Balibo, kinta ne’e.
Iha tinan 50 ida-ne’e, sira nia istória sira ezije lembransa, la’ós de’it ba sakrifísiu ne’ebé jornalista sira-ne’e halo hodi buka lia-loos kona-ba krime sira-ne’ebé halo husi nasaun sira-ne’ebé maka’as ba sira-ne’ebé fraku liu, no mós ba lisaun krítiku sira-ne’ebé sira nia destinu hanorin kona-ba responsabilidade sira Governu nian, perigu sira segredu nian no aten-barani husi sira-ne’ebé mak fó sai husi fronteira sira-ne’ebé perigozu liu iha mundu.
Sira-nia mate la’ós de’it nota-rodapé istória nian ne’ebé dook, sira sai nafatin kanek iha Timor nia konxiénsia, lembransa sira kona-ba kustu umanu konflitu nian, frajilidade lia-loos nian iha funu no todan maka’as responsabilidade morál nian liuhusi fronteira sira.
“Iha komemorasaun ida-ne’e, ha’u hakarak ko’alia tantu ba memória no ba pergunta sira. Tansá sira halo relatóriu iha Balibo. Saida mak resposta ba mate sira no signifikadu saida maka eventu sira-ne’e iha ba australianu no timoroan sira, bainhira ita reflete kona-ba meiu sékulu ida-ne’e nia pasajen,” nia hateten.
Nia relembra, Jornalista australianu na’in-sia (9) ne’ebé mate iha Timor-Leste iha tinan 1975 hanesan Gary Cunningham, Brian Peters, Malcolm Rennie, Greg Shackleton, Tony Stewart no Roger East.

“Atu komprende Balibó Five no Roger East nia mate, ita tenke situa sira iha dinámika polítika no militár Timor-Leste nian iha tinan 1975 momentu deskolonizasaun nian, polarizasaun nian, esperansa nian no perigu boot nian. Timor portugés sai nu’udar kolónia portugés durante sékulu barak nia laran. Tuir Revolusaun Cravo iha Portugál iha tinan 1974, Portugál hahú deskolonizasaun ba nia territóriu sira iha tasi-ibun. Iha Timór-Leste, ida-ne’e kria vazu ida: movimentu lokál sira hadau malu ba lideransa no podér rejionál sira haree didi’ak,” nia dehan.
Tentativa Golpe ida-ne’ebé hetan apoiu husi Indonézia iha Agostu 1975, destabiliza administrasaun Portugál, Autoridade portugés sai fraku iha retiru no dezenvolvimentu nia leet.
Nune’e, iha 28 Novembru 1975, iha tentativa ida atu hapara invazaun ida husi nia viziñu boot, Fretilin deklara independénsia ba Repúblika Demokrátika Timór-Leste.
Liu husi fronteira, Indonézia iha rejime Suharto nia okos, hetan apoiu husi nasaun osidentál sira.
Invazor sira haree Timor-Leste nu’udar risku jeopolítiku ida, estadu independente ki’ik ida iha nia fronteira, ne’ebé iha potensiál polítikamente instável no susetível ba influénsia eskerda nian.
“Ida-ne’e haree ba nia rekursu potensiál sira mina-rai no gás nian. Indonézia aumenta atake militár no inkursaun sira iha Timór-Leste hafoin nia tentativa golpe nian la konsege,” nia dehan.
Iha teatru polítiku no militár ne’ebé volátil ne’e nia laran to’o Balibó Five iha Outubru 1975, hodi buka atu lori drama ne’ebé mak akontese ba mundu nia atensaun.
Saida mak akontese ba Balibo Five iha loron 16 Outubru 1975, jornalista na’in-lima (5) hosi TV Austrália nian iha Balibó hodi investiga relatóriu inkursaun hosi forsa Indonézia nian.
Grupu ne’e mak Greg Shackleton (Austrália, repórter Channel 7), Tony Stewart (Austrália, gravadór lian Channel 7), Brian Peters (Britániku, kameraman Channel 9), Malcolm Rennie (Britániku, repórter Channel 9), Gary Cunningham (Nova Zelándia, kameraman Channel 7).
Iha Balibó, husi forte tuan ne’ebé besik, sira iha vista perfeitu ba tasi-ibun ba fronteira Indonézia nian. Lakleur de’it sira hasoru patrullamentu Fretilin nian no iha kontaktu ho líder seniór timoroan José Ramos-Horta.
Tuirmai sira konsege filma ró naval Indonézia nian iha tasi-ibun. Jornalista sira hela iha ne’e, depois uma mamuk ida, ne’ebé sira pinta ho bandeira Austrália nian ho esperansa katak sira-nia estatutu jornalístiku bele fó protesaun ba sira.
Sira hanaran uma ne’e “embaixada Austrália nian” hodi rekoñese protesaun ne’ebé sira hein maibé la simu ho realistiku.
Iha madrugada loron 16 Outubru 1975, forsa Indonézia sira lansa atake ida hasoru Balibó nu’udar parte hosi operasaun enkoberta ida ho naran kódigu Operasi Flamboyant, hodi hadau sidade xave fronteira sira Maliana, Atsabe, no Balibó, nu’udar etapa dahuluk invazaun kompletu nian.
Iha dadeer ne’ebá, iha minutu balun hafoin filmajen soldadu forsa espesiál sira-ne’ebé avansa, jornalista na’in-lima mate ona. Sira hetan ona oho ho raan malirin husi forsa Indonézia sira ho intensaun atu nonook sira, hodi suprime evidénsia sira hosi envolvimentu militár Indonézia nian iha Timór-Leste.
Ba momentu ida forsa invazaun Indonézia sira dada kotuk, no laran-rua, hodi hein mundu nia reasaun ofisiál sira ba omisídiu sira.
Semana hirak liutiha, forsa Indonézia sira lansa invazaun boot ida ne’ebé loke okupasaun brutál ida durante tinan 24, durante ne’ebé Timor-oan hamutuk 200,000 mate; liuhosi violénsia, hamlaha, no deslokasaun forsadu. Ida-ne’e la menus husi katástrofe umanitária ida.
Saida mak ami aprende maka lia-loos labele hakoi Pozisaun ofisiál públiku Indonézia nian ne’ebé mak Governu australianu sira tuirmai kaer no repete kleur ona maka jornalista sira mate nu’udar vítima insidentál hosi tiru kruzadu durante funu. Maibé, iha dékada sira tuirmai, mosu konta ida ne’ebé diferente tebes, ne’ebé lori liuhosi evidénsia sasin nian, inkéritu sira no importante liu, jornalizmu investigativu.
Iha 2007, iha Nova Gales Súl, Adjuntu Lejisladór Estadu nian Dorelle Pinch hala’o inkéritu ida kona-ba Brian Peters nia mate, hafoin presaun hosi família sira, no hodi halo nune’e habelar deskobrimentu sira ba jornalista na’in lima hotu.
Ninia deskobrimentu sira maka’as: Jaornalista na’in-lima mate iha Balibó iha loron 16 Outubru 1975 tanba kanek sira-ne’ebé hetan bainhira sira hetan tiru no sona ho intensaun, no la’ós iha funu nia manas, husi membru sira Forsa Espesiál Indonézia nian. Nia fó naran ba soldadu sira ne’ebé maka atua tuir orden sira hodi prevene jornalista sira atu fó sai katak Forsa Espesiál Indonézia nian partisipa ona iha atake iha Balibo.
Lejisladór konklui katak jornalista sira la’ós vítima insidentál, sira hetan kaptura hanesan la’ós kombatente no hafoin ezekuta deliberadamente, maski protesta sira nia estatutu. Nia hetan liután evidénsia sirkunstánsia ne’ebé maka konvinsente katak orden sira mai hosi nivel aas liu, karik to’o Major Jenerál Benny Murdani, xefe forsa espesiál Indonézia nian.
Relatóriu Lejisladór nian rekomenda atu konsidera prosesu sira tuir Austrália nia provizaun sira kona-ba krime funu nian; maibé, ida-ne’e nunka akontese.
Bainhira forsa Indonézia nian tama ba Dili, traballadór asisténsia no pesoál médiku australianu sira hamutuk ho korespondente estranjeiru sira seluk iha Timór no retira ba Austrália. Roger East hili atu hela, planu atu halai ho forsa Fretilin nian ba foho no transmite fali relatóriu sira ba Austrália liuhosi rádiu.
Ninia transmisaun ikus ba Relatóriu Korespondente ABC nian iha 7 Dezembru 1975, deskreve invazaun tropa Indonézia nian iha kapitál Dili.
Iha loron tuir mai, Timur dadur iha Dili no lakleur soldadu Indonézia kaptura tiha. Hafoin hetan dadur, nia hetan ezekusaun ho tiru dala ida ba ulun iha kaixaun Portu Dili nian, hamutuk ho ezekusaun masal ida ba dadur no ema sivil Timor-oan sira. Nia hetan ezekusaun hanesan kontinuasaun husi kampaña Indonézia nian hodi nonook notísia independente sira.
Iha sumáriu, Austrália nia postura iha tinan 1975 no hafoin, to’o intervensaun Interfet nian iha tinan 1999, reflete aliñamentu ida entre polítika real, aliansa rejionál sira, kuidadu diplomátiku, no interese estratéjiku sira ida ne’ebé, ema barak argumenta, subordina protesaun jornalista sira no povu Timor-Leste nian, no mós imperativu morál justisa nian.
Tantu iha kazu Balibó Five no Roger East nia mate – hanesan iha kazu invazaun Indonézia nian iha Timor-Lorosa’e – alegasaun koluzaun, supresaun ba lia-loos, no subar diplomátiku sai boot.
Ho liafuan badak, dékada sira silénsiu nian, arkivu sira ne’ebé klasifikadu, no deferénsia diplomátika permite ona lia-loos barak atu hakoi nafatin — iha justisa, se la’ós iha memória.
Imperativu morál lembransa nian Bainhira ita marka tinan 50 dezde mate sira-ne’e, saida maka lembransa hanesan ne’e tenke oferese ba públiku australianu no timoroan sira?
Ba australianu sira, iha Honra korajen jornalístiku: Balibó Five no Roger East enkarna prinsípiu esensiál katak jornalista sira risku sira nia moris hodi fó sai lia-loos sira ne’ebé ema seluk sei suprime. Sira nia sakrifísiu ezije ita atu fó onra ba liberdade imprensa no protesaun ba serbisu buka lia-loos.
Rekoñese komplisidade estadu nian: Australianu barak mak sente la hakmatek tanba sira nia governu abandona ho tasitu sira nia sidadaun rasik hodi nonook. Rekoñese, hasoru, no aprende hosi fallansu ne’e importante tebes ba integridade nasionál.
Advokasia ba justisa: Maske obstákulu legál sira sei iha (tempu, evidénsia, jurisdisaun), australianu sira bele nafatin ezije divulgasaun ba materiál sira ne’ebé klasifikadu, investigasaun sira ne’ebé hafoun, no presaun diplomátiku ba responsabilizasaun.

Lisaun sira kona-ba polítika esterna: Mate sira iha Balibó no Leste – hanesan mós ema timoroan sira – fó kuidadu nesesáriu ida hasoru aliñamentu ne’ebé la krítiku ho nasaun sira ne’ebé iha kbiit. Sira hatudu kustu morál hosi kompromisu polítiku. Sira mós obriga ita atu sentra direitus umanus, la’ós de’it interese estratéjiku sira, iha polítika rejionál.
Respeitu ba sofrimentu, Komunidade Timoroan sira (ita-nia komunidade sira) sofre ona lakon boot iha dékada barak nia laran. Hanoin hikas fali Balibó Five no Roger East afirma katak sira nia istória ne’e halo parte iha nasaun ida nia luta ba dignidade no lia-loos.
Solidariedade Internasionál: Prezensa hosi Australianu sira no sira seluk iha ne’e rekoñese katak Timor nia kauza iha ona apoiante barak hale’u ninia fronteira sira. Ida-ne’e hametin lasu sira konfiansa no parseria morál nian ne’ebé maka dura tinan barak.
Vijilánsia kontínua, Mezmu iha TimorLeste independente ida, lisaun sira persiste: katak lia-loos tenke hetan protesaun no katak laiha istória ida maka tenke hakoi ba konveniénsia ema sira ne’ebé iha kbiit. Ita hanoin katak justisa ne’ebé atraza la’ós justisa ne’ebé nega. Tinan lima-nulu maka tempu ne’ebé naruk.
Maibé hanoin-hetan importante presizamente tanba justisa nunka automátiku. Komemorasaun la’ós pasivu. Ida-ne’e maka prátika ativu ida memória nian: ezije transparénsia, dudu ba desklasifikasaun, renova investigasaun sira, apoia formasaun jornalizmu nian, no hametin norma internasionál sira protesaun nian ba jornalista sira.
Serimónia sira hala’o beibeik atu selebra la’ós de’it Shackleton, Cunningham, Stewart, Rennie, Peters, no East nia moris, maibé mós atu kompromete fali ba prinsípiu sira liberdade espresaun no responsabilizasaun internasionál nian.
Iha Austrália, memoriál sira hanesan Memoriál Korrespondente Funu nian iha Canberra, no iha Timór, Uma Balibó, hamriik hanesan resintu memória nian. No Família Lima Balibó fó apoiu kontínuu ba klínika ida no eskola sira, iha ne’e, iha Balibo.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes

