PN aprova adezaun Timor-Leste ba Akordu Globál Investimentu ASEAN

DILI, 20 Outubru 2025 (TATOLI) – Parlamentu Nasionál (PN) aprova ona adezaun Timor-Leste ba Akordu Globál Investimentu Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ACIA, sigla inglés) no respetivu protokolu haat ho rezultadu votasaun a-favór 64, laiha kontra no abstensaun.
Akordu ne’e adotadu iha Cha-an, Tailándia iha 2009, ho ninia Protokolu Alterasaun (2014, 2017 no 2020) estabelese kuadru jurídiku ida abrajente ba liberalizasaun, fasilitasaun, promosaun no protesaun investimentu iha rejiaun.
Konsidera adezaun ba akordu ne’e no respetivu protokolu konstitui rekizitu fundamentál iha roteiru bá adezaun país bá ASEAN, iha kuadru pilár ekonómiku no bele implementa hafoin adezaun formál.
Iha relatóriu ikus ASEAN subliña signifikativa ba implementasaun roteiru ba adezaun plena Timor-Leste ba organizasaun aprovadu iha Maiu 2023, durante simeira bá da-42 ASEAN iha Labuan Bajo, permite konklui husi prontidaun país hodi asume kualidade membru.
Nune’e mós Simeira ASEAN realiza iha Malázia iha Maiu 2025, líder sira deside admite formalmente Timor-Leste hanesan membru 11 ASEAN, ne’ebé sei ofisializa iha Simeira ASEAN da-47 iha Malázia iha 26 Outubru ne’e.
Tuir Konstituisaun kompete ba Parlamentu Nasionál atu halo aprovasaun akordu internasionál no proposta mai husi Governu.
Vise Ministra ASEAN, Milena Rangel, hateten akordu ida-ne’e abrajente ba ASEAN nian ko’alia kona-ba investimentu.
“Ita iha lista rezerva, durante negosiasaun halo ita asegura salvaguarda ita-nia interese nasionál, katak investimentu ne’ebé ita loké ba investimentu estranjeiru sira sempre protejidu,” nia esplika.
Governante ne’e, agradese ba kontribuisaun Parlamentu nian tanba ohin halo ona aprovasaun ikus ba akordu referidu hodi kumpre rekizitu sira ASEAN ne’ebé ezije Timor-Leste atu hola parte antes adezaun formál.
“Atu hatudu ita demostra duni kompromisu forte husi Estadu, Governu, Parlamentu, setór privadu, sosiedade sívil katak, adere duni ba organizasaun rejionál ne’e, ita kumpre duni rekizitu ne’ebé estipuladu iha roteiru atu sai membru plenu,” nia akresenta.
Deputada Bankada KHUNTO, Olinda Guterres, hateten aprovasaun akordu ne’e pasu estratéjiku atu lori investimentu mai hanesan tuir objetivu ASEAN atu promove ambiente investimentu ne’ebé klaru.
Iha apresiasaun akordu ne’e, deputadu sira husi bankada Governu no opozisaun maiória hato’o apoiu totál ba adezaun país nian ba ASEAN no kontinua rekomenda Governu atu tau atensaun ba setór privadu nasionál hodi kompete, apoiu empreza ki’ik no médiu hodi fó oportunidade loos iha espasu ekonómiku foun ida-ne’e, kapasitasaun rekursu umanu, solusiona kestaun atribuisaun sertifikadu rai, armoniza lei investimentu ho padraun rejionál.
Nune’e mós lei sosiedade komersiál, prioriza setór estratéjiku hanesan agrikultura no seluk tan, reforsa kapasidade instituisionál monitoriza investimentu estranjeiru garante transparánsia real no benefísiu povu.
Lembra iha semana hirak liubá, Parlamentu aprova ona tratadu no akordu hamutuk 26 relasiona ho adezaun país ba ASEAN.
Notísia relevante : Akordu lima kona-ba adezaun TL ba ASEAN aprovadu iha Parlamentu
Jornalista: Nelson de Sousa
Editór: Evaristo Soares Martins

