Top

Dalan ba ASEAN: Governu tenke investe iha setór ekonomia (III)

Diretór Ezekutivu Forum Organizasaun Naun Governamentál Timor-Leste (FONGTIL), Valentim da Costa Pinto. Imajen Tatoli/António Daciparu.

DILI, 22 Outubru 2025 (TATOLI)–Timor-Leste atu sai membru plenu ASEAN ne’e, daudaun ne’e hela sura loron de’it ona. Prezisa de’it hkat ida tabn, iha 26 Outubeu 2025, Timor-Leste sei adere ba ASEAN ne’eb’e sei sei simu direta husi nasaun membru sira iha simeira ba da-47 ne’ebé sei realzia iha Malázia.

Notísia Relevante:

Dalan ba ASEAN, dalan ida-ne’ebé lori Sosiedade sivíl iha Timor-Leste kupre sira-nia papel importante hato’o sira-nia prespetiva no rekomendasaun ba Governu Timor-Leste kona-ba Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN.

Iha prosesu hotu Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN ne’ebé hahú tinan 2011, maka iha tinan 2016, Governu tulun organizasaun Konferénsia Sosiedade Sivíl ASEAN nian/Forum povu sira ASEAN nian ne’ebé hala’o iha Sentru Konvensaun Dili (CCD, sigla portugés), husi loron 03 to’o 05 Agostu.

Iha momentu ne’ebá, tema husi konferénsia tinan 2016 nian maka “Habelar solidariedade povu sira-nian ba komunidade ASEAN ida-ne’ebé justa no inkluziva”. Konferénsia ida-ne’e partisipa husi delegasaun ema liu 420 ne’ebé mai husi organizasaun sosiedade sivíl husi nasaun membru sira ASEAN nian, no partisipante sira besik ema na’in-555 husi Timor-Leste. Partisipa mós iha forum ida-ne’e, membru sira balun husi Governu no reprezentate sira korpu diplomátiku nian.

Tempu ne’ebá, Primeiru-Ministru, Rui Maria de Araújo, hato’o ninia agradesieentu ba solidariedade no apoiu ne’ebé Organizasaun Sosiedade Sivíl ASEAN nian sira hatudu hodi fó apoiu ba Timor-Leste nia luta ba asegura soberania liuhusi delimitasaun definitiva fronteira marítima sira (ketan tasik) no sira-nia solidariedade ba Timor-Leste nia esforsu atu sai membru ida ASEAN nian liuhusi konferénsia ida-ne’e, iha Dili.

Maske konferénsia ne’e nu’udar eventu independente ida, Governu fó ona ninia tulun atu fasilita, bainhira de’it presiza, ba buat ida-ne’ebé prevee ona atu sai hanesan forum boot-liu ida-ne’ebé hala’o iha Dili.

Interasaun ne’ebé konstrutiva ho organizasaun sosiedade sivíl Timor-Leste nian sira sai ona karaterístika Governu Konstitusionál da-neen (VI) nian.

FONGTIL

Diretór Ezekutivu Forum Organizasaun Naun Governamentál Timor-Leste (FONGTIL), Valentim da Costa Pinto, hateten adezaun Timor-Leste nian hanesan membru plenu ne’ebé sei ofisializa iha Outubru mai ne’e fó oportunidade atu halo dezenvolvimentu ba eknomia rai-laran.

“Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN ne’e hanesan oportunidade ba dezenvolvimentu ekonomia tanba ASEAN ne’e rasik plataforma ekonomia,” Valentim hateten ba Tatoli, foin lalais ne’e.

Tuir Valentim, agora laiha ona oportunidade atu deskute kona-ba vantajen no dezvantajen Timor-Leste nia adezaun.

“Agora ita laiha ona oportunidade atu ko’alia kona-ba vantajen no dezvantajen ba Timor-Leste nia adezaun, agora ita tenke hanoin oinsá mak Governu tenke habarak ita-nia investimentu sira, oinsá konvida investór sira atu investe iha ita-nia rai,” nia dehan.

Tanba ne’e, nia husu ba Governu atu tenke hanoin ona atu dezeña karaterístika Orsamentu Jerál Estadu (OJE) tenke muda ona husi tendensia apoiu sosiál ba iha sesaun ekonomia nian.

“Governu tenke hanoin ona atu dezeiña OJE ida ne’ebé muda ona tendensia apoiu sosiál sira tenke mai ona husi sesaun ekonomia nian, orsamentu ne’e tenke iha karaterístika dezenvolvimentu. Tanba, ita iha ona hanoin atu kompete ba merkadu rejionál mak ita-nia interna tenke iha investimentu ne’ebé tenke halo atu hasa’e ita-nia produtu lokál sira-ne’ebé sai hanesan brand ka marka nasionál Timor-Leste nian, atu ita bele ba kompete iha merkadu rejionál,” Valentim afirma.

Nia hatutan, adezaun ida-ne’e atu hatudu Governu tenke investe ona iha setór ekonomia nian oinsá atu halo barak sentru produsaun sira, setór privadu sira tenke iha kbiit natoon atu halo investimentu atu justifika Timor-Leste nia adezaun ho kualidade, nune’e bele iha oportunidade barak kompete ba merkadu rejionál.

“Ita tenke esforsu-an para hamenus dezempregu, hasa’e produsaun. Ita-nia grupu agrikultór sira bele halo produsaun, setór privadu sira bele sai parseiru di’ak ba investór sira-ne’ebé mai husi nasaun membru ASEAN sira,” nia dehan.

Aleinde ne’e, nia husu ba Governu atu hadi’a ona enkuadramentu legál sira ho polítika investimentu ne’ebé loos atu sé de’it bele mai Timor-Leste tenke alina ho polítika interna sira, tenke obdese ba lei sira-ne’ebé iha atu labele fó biban ba ema seluk hodi regula movimentu ekonomia rai-laran.

Fundasaun Mahein

Diretór Ezekutivu Fundasaun Mahein (FM), Nelson Belo, hateten presiza dezenvolve polítika kompreensivu seguransa nasionál antes Timor-Leste ofisializa hanesan membru plenu ASEAN iha fulan-Outubru ne’e.

“Asuntu ne’ebé ami hakarak rekomenda mak dezenvolve polítika kompreensivu seguransa nasionál, tanba ita iha lei barak hanesan lei ba defeza nasionál, seguransa nasionál. Lei ne’ebé mak oinsa profesionaliza militár, polísia, intelijensia, ita iha ona, maibé falta lei ida-ne’ebé mak bele guia ita atu komprende saida mak sai risku no ameasa ne’ebé ita-bolu polítika seguransa nasionál, ida-ne’e ita seidauk iha,” Nelson hateten ba TATOLI, foin lalais.

Tanba ne’e, FM rekomenda ba Governu atu bele dezenvolve polítika seguransa nasionál atu dezenvolve setór seguransa ho di’ak.

“Bainhira ita dezenvolve ita-nia lei polítika seguransa mak hodi haree ba tinan 10 mai oin ameasa boot saida mak atu akontese. Pelumenus asuntu domestika ho rejionál ne’e ita-bele haree husi ita-nia polítika seguransa nasionál, atu ita bele organiza ita-nia instituisaun sira-ne’ebé mak toma konta ba seguransa,” nia dehan.

Aleinde ne’e, nia husu mós ba Governu atu halo revizaun ba planu defeza ne’ebé mak antigu liu ona no tenke atualiza dokumentu forsa 20-20 hodi refleta kapasidade sira-ne’ebé mak realistiku Timor-Leste nian.

Nune’e, bele garante lejitimidade no rekoñesementu ba atividade hotu-hotu bainhira Polísia ho Militár halo operasaun konjunta ruma.

“Hametin enkuadramentu legál Timor-Leste tenke formaliza nia kooperasaun defeza no seguransa ho nasaun ASEAN sira hotu liuhusi akordu legál sira atu garante lejitimidade rekoñesementu atividade konjunta,” nia hateten.

Nia mós husu ba Governu atu promove governasaun fiskalizasaun atu maximiza fiskalizasaun ne’ebé mak independente liuliu Polísia no Militár atu hadi’a responsabilidade, transparánsia no akuntabilidade ba públiku, atu bele asegura kontrolu no komprimentu sivíl ba padraun internasionál sira liuliu ASEAN.

“Ita tenke haburas parseiru rejionál no internasionál, kontinua hametin kooperasaun bilaterál ho nasaun ASEAN no nasaun CPLP husi aspeitu parseiru no estratejiku atu kapasita profisionalizmu ba asuntu setór defeza seguransa nian. Rekomendasaun sira-ne’e hanesan rekomendasaun polítiku ba Governu atu bele haree,” nia dehan.

Rekomendasaun operasionál

Nia hateten, presiza iha kooperasaun seguransa ne’ebé mak ASEAN nian hodi formaliza dalen inglés ba ofisiál militár sira.

“Ita presiza atribui treinementu ofisiál ne’ebé mak ita-bele halo liuliu treinementu kooperasaun seguransa ne’ebé mak ASEAN nian, inklui oinsá mak sira bele envolve iha enkontru sira-ne’ebé mak iha. Nune’e, ita presiza formaliza lian ingles ba ofisiál militár no plísia sira-ne’ebé mak sei envolve iha enkontru no diskusaun sira ASEAN nian,” nia hateten.

Governu mós tenke kria ona kooperasaun intelijénsia ho instituisaun intelijénsia sira ASEAN nian no halo aplikasaun lei sira atu bele investe kapasitasaun ne’ebé di’ak kona-ba informasaun operasaun konjunta, aproveita rekursu iha ASEAN hodi kapasita militár no polísia timoroan sira.

“Kapasita ita-nia militár no polísia sira atu sai profisionál liután, sentru aplikasaun lei nian iha Jakarta, nune’e ba asuntu sira seluk kona-ba sibernétika, asuntu sira seluk kona-ba kontra terorizmu,” nia dehan.

FM rekomenda katak, Timor-Leste tenke prepara di’ak liután ba adesaun ba ASEAN liuliu iha área polítika-siguransa no ekonomia.

FM mós hatete katak adesaun ba ASEAN, espesifikamente husi Komunidade Polítika-Seguransa ASEAN (APSC), bele fó benefísiu boot ba setór siguransa Timor-Leste nian, liuhusi hasa’e ba estandarizasaun globál no fortifika profisionalizmu no dixiplina.

Rekomendasaun husi FM kona-ba adesaun Timor-Leste ba ASEAN:

  • Prepara di’ak liután:

Timor-Leste tenke prepara di’ak liután iha área polítika-siguransa no ekonomia, atu nune’e bele hola parte efetivu no hala’o knaar hanesan membru ASEAN.

  • Fortifikasaun setór siguransa:

FM hateten katak adesaun ba APSC sei ajuda Timor-Leste hodi hasa’e ba standarizasaun globál iha setór siguransa no aumenta profisionalizmu no dixiplina.

  • Promove diálogu no kooperasaun:

FM mós hateten katak ASEAN bele oferese plataforma diálogu no serbisu hamutuk ho nasaun membru seluk, hodi fortifika fiar malu no promove diplomasia iha rejiaun.

Adezaun ba ASEAN sei fó oportunidade ba Timor-Leste atu partisipa iha diálogu, serbisu hamutuk no kooperasaun ho nasaun seluk iha rejiaun liuliu iha área seguransa.

Governu tenke dezenvolve liután infraestrutura seguransa

Diretór FM, Nelson Belo hatutan Governu tenke dezenvolve di’ak liután infraestrtura seguransa nian iha Timor-Leste ladi’ak liu maibé tenke iha kondisaun ne’ebé di’ak atu fasilita polísia no militár bele hala’o servisu ho di’ak.

“Tenke hadi’a ona infraestrutura, ita presiza dezenvolvimentu infraestrutura ida-ne’ebé mak di’ak. Ezemplu, hanesan ita-nia postu sira iha fronteira ne’ebá, tenke hadi’a ona balun iha kondisaun ne’ebé aat tebes,” Diretór ne’e hateten.

Nia dehan, maioria edifisiu ba Polísia no Militár seidauk iha kondisaun ne’ebé di’ak, maske balun di’ak ona maibé kontinua hadi’a tan, antes sai membru plenu ASEAN bele foti mós dignidade Timor-Leste nian.

“Edifisiu ba seguransa sira iha kapitál tenke di’ak, tenke instala internet ida-ne’ebé mak di’ak, eletrisidade ne’ebé mak di’ak, iha CCTV ne’ebé kualidade atu fasilita servisu sira-ne’ebé di’ak,” nia tenik.

Alende ne’e, tenke iha kombate korrupsaun no hadi’a profisionalizmu iha Polísia no Militár.

“Ami rekomenda atu nune’e bele kombate korrupsaun, má-administrasaun, oinsá atu utiliza karreta Militár no karreta Polísia sira-ne’e tuir nia dalan, labele utiliza ba privadu, tenke utiliza tuir servisu nian de’it,” nia hateten.

FM observa katak dezenvolvimentu infraestrutura ba Polísia Nasional Timor-Leste (PNTL) no Falintil-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) seidauk avansu signifikativu. FM halo monitorizasaun ba setór seguransa no husu polítika ne’ebé responde ba falta rekursu umanu, infraestrutura no ekipamentu iha PNTL.

  • FM nota katak PNTL enfrenta problema infraestrutura, inklui falta uma okupasaun ne’ebé di’ak no ekipamentu operasionál.
  • FM husu atu iha polítika ne’ebé planu di’ak hodi responde ba presaun aumenta husi polítika no seguransa umanu.
  • FM mós fó atensaun ba importánsia polítika ne’ebé forte hodi rezolve problema grupu arte marsiál no rituál, ne’ebé bele afeta seguransa nasionál no pás.
  • Infraestrutura F-FDTL mós sai hanesan preokupasaun ba FM, ho dezenvolvimentu seidauk avansadu to’o oras ne’e.
  • FM konsidera dezenvolvimentu infraestrutura no operasional PNTL no F-FDTL estagnadu, ne’ebé presiza atensaun másimu husi parte relevante.

Fundasaun Mahein nia papél:

  • FM mak organizasaun ne’ebé halo monitorin ba seitor seguransa no halo analiza ba infraestrutura, rekursu umanu, no polítika relevante ba seguransa iha Timor-Leste.
  • FM halo rekomendasaun ba Governu atu investe iha dezenvolvimentu infraestrutura ne’ebé di’ak ba PNTL no F-FDTL, atu asegura sira-nia kapasidade atu responde ba desafiu seguransa.
  • FM mós halo promosaun ba pásno seguransa umanu, liuhusi kampaña no analiza relevante ba setór seguransa.

Enkuantu, FM kontinua halo monitorizasaun no analiza ba setór seguransa, halo rekomendasaun no promosaun ba dezenvolvimentu seguransa umanu no nasionál iha Timor-Leste.

HAK

Diretór Assosiasaun HAK, Feliciano da Costa Araujo, hateten durante ne’e Governu halo esforsu maka’as hodi prienxe rekezitu hirak ne’ebé nasaun membru ASEAN sira husu no rekoñese Governu halo duni esforsu maka’as to’o ikus besik ona ba faze finalidade.

“Klaru katak rekezitu hirak ne’ebé mak durante ne’e membru ASEAN sira rekomenda ba ita atu komple. Ita-nia Vise-Ministra Asuntu ASEAN halo kooperasaun di’ak ho ita-nia orgaun Estadu sira atu priense rekezitu sira-ne’e to’o ikus, ita kompleta, ita tenke rekoñese ida-ne’e,” Feliciano hateten ba Tatoli.

Nia dehan, iha Outubru, Timor-Leste sei ofisializa hanesan membru Plenu ASEAN no husu Governu atu haree hodi rezolve kondisaun ne’ebé presiza tebes ba nesisidade Timor-Leste nian.

“Ita-rasik presiza ona estuda liuliu oinsa mak atu bele haree lakuna sira ne’ebé mak du’urante ne’e hanesan membru ASEAN infrenta Timor-Leste bele fornese ida-ne’e. Timor-Leste mai ho pais ida demokratiku, entaun atu hatete mós ba nasaun sira seluk katak du’urante ne’e sira hanesan membru ASEAN ne’ebé ho tinan naruk, maibé sira rasik mós tenke atu aprende fila-fali husi kontextu Timor-Leste nian, ha’u ezemplu mak hanesan ita realiza eleisaun sira, la’o ho demokrasia no kapas tebes, ida-ne’e sira presiza estuda husi ita,” nia dehan.

Nia hatutan, kona-ba kontestu demokrasia Timor-Leste hatudu ona lisaun di’ak ba nasaun membru ASEAN sira iha parte hotu-hotu.

“Maibé ita presiza atu demostra ita-nia kompetisaun sira ho nasaun membru sira, tanba liga ho ita-nia valór orsamentu ita utiliza dolar amerika. Signifika ita iha poténsia lahalimar atu dezenvolve ita-nia setór sira oinsá bele kompete iha ASEAN, ita bele estabelese hanesan establidade ekonomia ida-ne’e mak ita-nia Governu presiza tau atensaun ba ida-ne’e. Ikus mak ita-nia Estadu ida-ne’e durante ne’e depende liu ba setór petróliferu, entaun presiza kompromisu ida ba diversifikasaun ekonomia atu ita rasik prepara an hodi kompete ho nasaun membru sira,” nia dehan.

Iha parte seluk, nia husu ba Governu atu tau atensaun sériu hodi halo investimentu maka’as iha setór edukasaun atu eleva ho kualidade ne’ebé di’ak no hasa’e mós produsaun iha rai-laran.

“Ita presiza tau atensaun hodi investe maka’as iha edukasaun. Edukasaun ne’e ita-presiza eleva mais forte ho nia kualidade sira no tuir mak ita presiza hanoin ona atu hasa’e ona produsaun rai-laran liuliu setór agrikultura. Tanba, ida-ne’e atu fó rendimentu ida di’ak ba Estadu liuliu bainhira ita tama ba ASEAN,” nia relata.

Tuir nia, durante ne’e Timor-Leste nia dependensia foos mai de’it husi Tailándia, Kamboja, Vietname no seluk tan maibé ba oin presiza prepara liu kondisaun atu labele dependénsia liu ba nasaun sira-ne’e.

“Iha parte seluk ita-hatene katak nasaun membru ASEAN sira iha fatin lubuk ida mak rekoñese hanesan fatin turistika furak tebes, ita lalika ko’alia ba dook, singapura rai kiikoan, maibé nia dezenvolve nia fatin turistika ne’e mais forte tebes, tantu nia aeroportu rasik aviaun barak mak halo tranzitu iha ne’ebá. Signifika ne’e hanesan rendimentu hadi’a ekonomia sira forte loos. Ita presiza prepara mak setór turizmu mós para ida-ne’e bele atrai vizitór sira tantu ASEAN no seluk tan hanesan CPLP, nasaun sira membru g7+,” nia hateten.

Luta Hmutuk

Diretor Luta Hamutuk (LH), Jose Alves da Costa, rekomenda pontu importante neen (6) ba Governu atu dezenvolve hahú agora antes Timor-Leste adere ba membru Plenu ASEAN iha fulan-Outubru ne’e.

“Pontu importante neen (6) mak Governu presiza dezenvolve agora kona-ba ita-nia adezaun, atu nune’e ita sai ona membru plenu, ita sai uma-na’in hodi lidera enkontru boot sira labele iha fallansu. Pontu neen (6) ne’e mak edukasaun, infrastrutura bázika, turizmu, otelaria no agrikultura, sira ne’e importante tenke dezenvolve agora ona,” Diretór ne’e hateten ba Tatoli.

Nia dehan, Governu tenke hanoin ona atu aloka orsamentu 25% ba agrikultura, edukasaun infrastrutura bázika no otelaria sira atu nune’e bele haree katak Timor-Leste nia preparasaun másimu duni.

“Governu tenke aloka ona 25% ba iha edukasaun, infraestrutura bázika, agrikultura ne’e importante lahalimar, imajina se 2025 ita sai uma-na’in ba realiza enkontru ruma ASEAN nian ita atu ba sosa ikan husi Atambua mak lori mai, ita sei ba sosa ayam potong husi Brazíl mak mai fó ema han, imposivel. Entaun, ita hahú investe agora barak liu ba agrikultura, agora ita laharee hetan Governu dezenvolve setór sira ha’u temi ne’e, sira tenke dezenvolve agora para ita bele haree hetan ita-nia preparasaun ne’e,” nia dehan.

Nia hatutan, maibé desizaun hotu depende ba Primeiru-Ministru atu orienta membru Governu sira hala’o servisu ne’ebé másimu kona-ba preparasaun Timor-Leste.

“Depende ba Primeiru-Ministru, dala-barak Primeiru-Ministru ko’alia kapaas tebes, maibé nia sempre haluha tiha no nunka haree fila-fali ba kada ministru ida-idak nia planu no ministru ida-ne’e nia planu atu atinje ba saida no merese ka lae. Se la merese no la importante bele adia fali, ida-ne’e mak Primeiru-Ministru tenke kontrola,” nia hateten.

Tuir nia, hakarak ka lakohi Timor-Leste tenke adere ona ba membru plenu ASEAN, maibé Governu labele dukur, tenke hala’o servisu ho koordenasaun di’ak ba malu atu bele tama ASEAN ho preparasaun ne’ebé di’ak.

Jornalista : Hortencio Sanchez

Editór       : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

Sponsored
error: Content is protected !!