Top

Loke kampu servisu iha Timor-Leste

Livio da Conçeicão Matos

Opsaun ida atu loke oportunidade servisu iha Timor-Leste ho kapitál husi Estadu

Husi: Livio da Conçeicão Matos

Antesedentes: “Moris atu serbí.” Liafuan evanjellu ida-ne’e sai hanesan matadalan ida ba ema tomak katak ema moris iha mundu ne’e atu serbí ema seluk. Lorloron foinsa’e timoroan sira trata dokumentu no lorloron timoroan sira sai hela de’it ba estranjeiru atu hisik kosar hodi buka hahan iha ema-nia rai.

Mehi atu moris di’ak iha Timor iha tempu ukun rasik-an nu’udar mehi aat ida ba timoroan sira ne’e tanba sira tenke soe sira-nia família iha Timor, hodi ba buka haan iha ema-nia rai. Dook husi feen, dook husi oan, toba iha Estrada ninin iha ema-nia rai, sai hanesan buat aat ida iha ema barak nia matan karik ita lakohi atu temi fuan no laran moras ba ninia família ne’ebé sira soe hela iha Timor. Iha Timor servisu laiha?

Ekonomikamente, timoroan barak maka seidauk produtivu tanba kampu servisu limitadu. Ema barak maka laiha servisu. Númeru dezempregu aumenta ba beibeik husi loron ba loron. Ema barak maka finaliza nia estudu iha Timor no husi estranjeiru maibé sira labele hola parte iha kampu servisu tanba kampu servisu limitadu tebes no área balun laiha.

Ema hotu hatene katak moris ne’e atu serbí. Hahú husi kargu boot iha Nasaun ne’e to’o iha servisu ida ho nível saláriu ne’ebé ki’ik, hotu-hotu atu serbí malu. Liafuan Evanjellu mós hanorin mai ita atu serbí malu durante ita-nia moris tomak. Nai Jesus Kristu dehan, “Ha’u mai atu serbí……” Liafuan serbí malu ne’e, ema barak maka seidauk tau iha sira-nia konsiénsia (alam sadar). Serbí malu ne’e katak ema tomak tenke servisu. Ema idaidak tenke servisu tuir nia talentu no kapasidade.

Ema idaidak iha talentu espesífiku ne’ebé dalaruma talentu ne’e ema seluk laiha. Liuhusi serbí malu ka servisu ne’e maka ita hatudu ita-nia domin ba ema seluk. Tanba “domin ne’ebé la realiza ho faktu ne’e hanesan ita dere bidón boot ida ne’ebé lian maka’as duni maibé isin laiha ka laran mamuk hela …” Ne’e duni loke kampu servisu ba ema hotu-hotu, atu ema bele espresa sira-nia domin ba ema seluk “sai nu’udar obrigatóriu ida ba estadu ida ne’ebé de’it iha mundu ne’e. Estadu tenke eziste iha setór saida de’it hodi loke kampu servisu barak ba ninia emar sira.”

Oinsá maka nain ulun Nasaun ne’e bele loke kampu servisu? Tipu kampu servisu iha mundu ne’e lolOos iha oin rua. Kampu servisu ida mak nia output prodús atendimentu (service) no kampu servisu ida seluk maka nia output prodús sasán. Nasaun barak mak nia orientasaun ba iha kampu servisu ida ne’ebé mak nia output prodús sasán. Kalkulasaun estatístika halo estimasaun ida katak, nasaun hirak-ne’ebé dezenvolve lalais tanba kuaze 70% ka liu, husi sira-nia populasaun ho idade produtivu (tinan 15 – 55) maka servisu iha área ida-ne’e. Rasionalmente, ema ida sai riku tanba “prodús sasán.” Nasaun dezenvolve lalais hirak-ne’e nia populasaun idade produtivu, oituan de’it (< 30%) maka servisu prodús atendimentu.

Oinsá iha Timor-Leste? Tuir ninia fonte rekursu finanseiru ba investimentu, loke kampu servisu atu  prodús sasán iha Timor bele fahe ba oin rua: (1) Kampu servisu ne’ebé mai husi investimentu estadu no (2) Kampu servisu ne’ebé mai husi investimentu husi rai-li’ur. Kampu servisu ne’ebé mai husi investimentu estadu maka kampu servisu ne’ebé mak jere soin Timor ba tempu naruk husi jerasaun ba jerasaun. Investimentu estadu ne’e bele investe iha área natar, peska, veternária, banku nasionál no kompañia petróleu.

Investimentu estadu atu loke kampu servisu bele liuhusi estabelesimentu Kompañia Estadu (Kompes) ne’ebé ho orientasaun atu hapara riku soin ka osan Timor sai ba rai-li’ur no maioria sirkula de’it iha rai laran.

Kampu Servisu alternativu tuir investimentu estadu ka Kompaña Estadu (Kompes):

Natar Suai – Iliomar: Área ida-ne’ebé mak merese ba estabelesimentu natar nu’udar Kompes mak área natar husi Suai to’o Iliomar. Estadu investe area ida-ne’e hodi aselera ekonomia Povu tanba sei fó servisu ba ema barak. Estabelese natar ne’e de’it timoroan lubuk ida maka servisu ona no la presiza trata dokumentu hodi buka servisu ba rai-li’ur.

Hahú ho halo mapeamentu atu identifika luan área hodi nune’e bele identifika mós sistema irrigasaun ne’ebé sei monta ba natar hirak-ne’e. Atu estabelese sistema irrigasaun, ita presiza atu identifika mós fonte bee ne’ebé sei uza ba irrigasaun ba natar. Karik ita presiza bendungan ka dam?, ita presiza mós atu identifika fonte bee ba dam no modelu dam ne’ebé sei estabelese. Ita mos presiza atu identifika númeru dams ne’ebé sei estabelese nomos fatin ne’ebé atu estabelese dams ne’e iha ne’ebé de’it.

Tuir mai, presiza estabelese cluster ba rezidénsia populasaun ne’ebé servisu iha natar referida. Fasilidade ne’ebé presiza iha cluster rezidénsia populasaun ne’ebé servisu iha natar referidu maka igreja, fatin rekreasaun, merkadu, eskola no fasilidade seluk-seluk ne’ebé ho intensaun halo populasaun ne’ebé servisu iha natar referida kontente no hakmatek hodi hala’o sira-nia servisu.

Cluster populasaun ida-ne’e sei harii tuir luan natar ne’ebé sai responsabilidade ba cluster idaidak. Área natar ne’e sei haforsa nafatin hodi nune’e sai nu’udar fonte income ba nasaun iha tempu ne’ebé naruk no laiha rohan tuir ezisténsia umana iha mundu ne’e.

Natar Loes – Tunubibi (Maliana): Loes to’o Tunubibi sai mós área ne’ebé bele konsidera nu’udar area natar ne’ebé boot no bele sai nu’udar Kompes. Tanba bee iha mota Loes ne’e eziste durante tinan ida, Timor-Leste bele estabelese dam hodi halo irrigasaun ne’ebé kontinua durante tinan ida tomak. Iha sorin seluk, Mota boot Tunubibi mós tenke halo ona nia parede retensaun (tembok penahan) hodi nune’e bee boot iha tempu udan labele estraga natar.

Presiza mapeamentu ba natar Loes – Tunubibi atubele identifika estabelesimentu dam ka bendungan ba irrigasaun. Mapeamentu ida-ne’e mós bele uza hodi determina cluster rezidénsia populasaun ne’ebé sei servisu iha área ida-ne’e. Fasilidade rezidénsia cluster populasaun sei tuir mós hanesan cluster hirak-ne’ebé estabelese iha natar Suai – Iliomar.

Fisheries ka peska: Timor-Leste iha tasi ne’ebé luan husi tasi feto to’o tasi mane ho variasaun ikan ne’ebé ho kuantidade maka boot. Timor-Leste bele aplika sistema peska nasaun Japaun ne’ebé halo indústria ikan iha ró leten. Ró ba kaer ikan dala-ida ho kedas konserva ikan hafoin hatún iha rai-maran. Área ne’e mós bele fó servisu ba ema barak tanba ladún presiza skill ne’ebé maka’as.

Ba dahuluk Timor-Leste karik sosa ró rua ne’ebé halo operasaun iha tasi feto no ida seluk iha tasi Mane ho kontrola másimu husi Timor-Leste Marine (F-FDTL). Timor-oan ne’ebé koñesidu ho má-nutrisaun tanba ita toba iha hahan leten. Populasaun ne’ebé servisu iha área ida-ne’e mós tenke prepara rezidénsia ba sira-nia família idaidak. Cluster rezidénsia bele foti naran husi fatin seluk hanesan “Timor-Leste fisheries residence” ka naran seluk ne’ebé hatudu sira-nia identidade nu’udar fisheries.

Veterináriu: Área potensiál ida maka bele sai nu’udar Kompes iha Timor-Leste maka área veterináriu  ka peternakan. Produtu hirak-ne’ebé maka bele sai konsiderasaun ba Kompes maka hanesan susubeen karau, na’an-karau, na’an-manu, na’an-fahi no seluk-seluk.

Produtu hirak-ne’e tenke mós konsidera fatin ne’ebé apropriadu hodi nune’e bele iha produsaun maka’as no kontribui ba kresimentu ekonomia rai laran. Durante ne’e timoroan haan na’an manu husi nasaun seluk tanba ita na’in lakohi kria rasik kampu servisu ne’ebé prodús hahan no kontribui ba ita-nia saude rasik. Presiza prepara rezidénsia atu populasaun ne’ebé servisu iha área ida-ne’e bele hela hakmatek hodi hala’o sira-nia servisu.

Kompañia Estadu iha área mina-rai: Nasaun Malázia iha Petronas, Indonézia iha Pertamina. Timor-Leste? Timor-Leste to’o ohin loron moris ho osan mina-rai maibe laiha Kompes ida ne’ebé hamrik metin hanesan Petronas Malázia ka Pertamina Indonézia.

Timor-oan tenke iha hanoin atu estabelese Kompes ida iha área fantástiku ida-ne’e. Kompes mina-rai Timor bele fo naran Petrolmor ka Petroltimor. Esforsu ida-ne’e bele realiza liuhusi merging instituisaun mina-rai ne’ebé iha tiha ona hanesan AMPN, IPG, no seluk-seluk ba uni-indústria (indústria mina ida de’it) ba mina Timor ho naran Petrolmor ka Petroltimor. Área ida-ne’e mós sei fó servisu ba ema barak tanba hahú husi prosesu mina-rai to’o iha mina-rai ne’ebé prontu atu uza ho skill ne’ebé oioin.

Patrimóniu estadu ne’ebé kona-ba moris ema barak nian, tenke jere liuhusi kompañia estadu. Estadu mak jere no nia lukru fila-fali ba povu estadu ne’e  nian. Iha ideia seluk katak mina Timor labele supa tán. Timoroan tomak tenke iha ona hanoin atu hetan income nasaun ne’ebé la’ós mai husi mina-rai. Hirak-ne’e hanesan agrikultura, peska, veterinária no seluk-seluk.

Oinsá ho kadoras Greater Sunrise? Ita buka de’it instituisaun mina-rai internasionál atu sukat mina iha Greater Sunrise no sira sei hasai sertifikadu ida no sertifikadu ida-ne’e bele uza nu’udar jaminan iha Banku Mundiál hodi deve sira-nia osan. Osan deve ne’e bele utiliza atu mobiliza rekursu umanu Timor hodi mobiliza rekursu naturál non mina ho gás (non migas) rai Timor.

Wainhira ita susesu mobiliza rekursu umanu Timor atu mobiliza rekursu naturais non migas, ita susesu iha dezenvolvimentu umana, dezenvolvimentu rekursu naturais non migas, populasaun moris di’ak, mina tomak hela.

Área bankária: Esperiénsia hatudu katak ita-nia riku-soin ne’ebé nakfilak-an ba osan sai tomak-tomak ba rai-li’ur tanba  ita laiha currency ka mata uang. Banku Sentrál Timor-Leste la’ós sai de’it fatin rai osan maibé tenke iha hanoin atu estabelese currency ka mata uang. Soin Timor tenke sirkula iha rai-laran, hodi nune’e Timor-oan bele goza ho ninia soin rasik. Sai nai ulun, la’ós hein ema maka fó ideia. Sá tán la simu ema-nia ideia ka la valoriza ema seluk nia ideia. Piór liután,  nauk ema-nia ideia. Sai nain ulun tanba ita-boot sira iha ideia ne’ebé brillante atu halo nasaun ida-ne’e nabilan iha mundu, ideia mak kria currency ka mata uang rasik.

Konkluzaun: Atu tane moris di’ak ba ema Timor tomak presiza investimentu boot husi estadu. Rekursu naturál hirak-ne’ebé tomak konta ba ema tomak nia vida tenke investe husi estadu. Estadu mak estabelese, jestaun husi estadu no nia benefísiu ba povu estadu ne’e nian, husi jerasaun ba jerasaun.

Investimentu estadu ne’e liuhusi kompañia Estadu (Kompes) ka Badan Usaha Milik Negara (BUMN). Área lima maka konsidera bele estabelese Kompes maka natar (agrikultura), peska (ikan tasi), veterinária, petróleu no bankária. Wainhira nasaun ne’e sei eziste, setór lima ne’e tenke eziste no halo jestaun direita husi estadu Timor. Natar ho nia irrigasaun interligadu husi Suai to’o Iliomar, husi Loes to’o Tunubibi.

Perikanan laut ho estabelesimentu fabrika “ikan kaleng,” veterinária ho industriál livestock oriented, manutolun, na’an-karau waka, na’an-fahi no seluk-seluk. Merging AMPN, IPG, no seluk-seluk ba uni-indústria (satu perusahaan minyak) ba mina Timor ne’ebé karik hanaran Petrolmor no estabelese currency mesak liuhusi banku Sentrál Timor-Leste.

Ita tomak tenke iha hanoin hodi lolo liman ba malu atu realiza liafuan “iha Rai nu’udar iha Lalehan” iha Timor. Proficiat ba ita tomak.

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!