Timor-Leste depozita instrumentu adezaun hodi sai membru ASEAN ba dala-11

KUALA LUMPUR, 25 Outubru 2025 (TATOLI) – Estadu Timor-Leste, ohin, ofisialmente depozita instrumentu karta adezaun hodi sai membru ASEAN dala-11 no tratadu kona-bá zona livre husi Arma Nukleár Sudeste Aziátiku (SEANWFZ), hodi marka nia admisaun hanesan membru ba dala-11 husi bloku rejionál.
Ministru Negósiu Estranjeiru Malázia nian, Datuk Seri Mohamad Hasan sai sasin ba submisaun dokumentu sira entre Ministru Negósiu Estranjeiru Timor-Leste nian, Bendito Freitas no Sekretáriu-Jerál ASEAN, Kao Kim Hourn, durante serimónia ne’e.
Biban ne’e, Ministru Negósiu Estranjeiru Malázia nian, Datuk Seri Mohamad Hasan, deskreve okaziaun ne’e hanesan marku istóriku ida ne’ebé signifika espansaun ámbitu ASEAN nian hodi inklui Estadu soberanu hotu-hotu iha Sudeste Aziátiku.
“Hanesan momentu istóriku ida ne’ebé ohin kumprimenta ita,” nia hatete iha nia diskursu iha konjunsaun ho simeira ASEAN ba dala-47 iha Sentru Konvensaun Kuala Lumpur.
Ministru Mohamad dehan, Malázia, nu’udar prezidente ASEAN nian, hamutuk ho membru Estadu-membru sira, hato’o nia parabéns ba governu no povu Timor-Leste.
“Ohin, ami selebra ita-boot, nasaun ida ne’ebé harii iha kura, perseveransa, no esperansa ne’ebé laiha defeitu, bainhira ita-boot hamutuk ho família ida ne’ebé hein kle’ur ona ita-boot nia inkluzaun tomak. Bemvindu ba Família ASEAN, no ba ami nia Karta ne’ebé respeitadu,” nia hatete.
Nia hatete katak Karta ASEAN nian reprezenta liu fali dokumentu fundadór ida, hodi deskreve ida-ne’e hanesan: “Fuan husi ita-nia vizaun ne’ebé fahe, aliansa ida konfiansa nian, respeitu no solidariedade nian ne’ebé kesi ita-nia nasaun oioin hamutuk hodi buka dame no prosperidade.”
Nia hatutan: “Hodi adezaun ba Karta ne’e, Timor-Leste kompromete ona atu la’o liman-ba-liman ho ita, hodi tesi aspirasaun sira-nia povu nian iha ita-nia komunidade ASEAN nian ne’ebé evolui beibeik”.
“Liuhusi Tratadu SEANWFZ, Timor-Leste mós hamutuk ho ami iha kompromisu solitáriu ida hodi garante katak Sudeste Aziátiku sai nafatin hanesan santuáriu dame nian, livre husi sombra hosi arma nukleár sira”, nia hatutan tan.
Mohamad hatete katak adezaun sira la’ós de’it formalidade institusionál, maibé reflete Timor-Leste nia fiar iha ideál sira ASEAN nian no nia fiar iha futuru koletivu ne’ebé harii iha armonia, kooperasaun, no respeitu ba malu.
“Viajen ba ida-ne’e naruk ona — hosi luta sira hosi nia moris, ba tinan sira konstrusaun Estadu nian, no buka pasiénsia ba adezaun ba ASEAN. “Istória Timor-Leste nian maka ida ho tenasidade ne’ebé notavel,” nia hatete.
Nia hatutan, Timor-Leste lori enerjia foun, perspetiva foun, no populasaun joven ne’ebé prontu atu kontribui, enrikese ASEAN nia identidade koletiva politikamente, kulturalmente, no ekonomikamente.
“ASEAN nia forsa sempre hetan iha nia diversidade, no nia abilidade atu transforma diversidade ne’e ba objetivu ne’ebé fahe. No ha’u fiar metin katak Timor-Leste nia partisipasaun tomak, ne’ebé nia futuru depende ba koezaun rejionál ida ne’e.”
“Entaun ohin, ami la simu de’it membru foun ida. Ami reafirma ami nia fiar iha ASEAN ida ne’ebé inkluzivu, reziliente, no prontu ba futuru. Komunidade ida, unidu iha dame, komprometidu ba progresu, no bazeia ba lasu parentesku ne’ebé labele kotu,” Mohamad hateten.
Nasaun ikus ne’ebé adere ba ASEAN molok Timor-Leste mak Kamboja, ne’ebé sai nu’udar membru ba dala 10 iha loron 30 fulan-abríl tinan 1999.
Timor-Leste hetan independénsia iha tinan 2002 husi nasaun viziñu Indonézia, hafoin referendu 1999 ne’ebé superviziona husi ONU.
Timor-Leste ofisialmente aplika ba adezaun ba ASEAN iha tinan 2011, ne’ebé reflete ninia aspirasaun atu halo parte iha komunidade rejionál.
Iha fulan-Novembru 2022, Estadu membru sira ASEAN nian konkorda iha prinsípiu atu admite Timor-Leste no fó ba nia estatutu observadór, hamutuk ho roteiru ida ba adezaun tomak.
Aban, sei hala’o serimónia asina Deklarasaun kona-ba Admisaun Timor-Leste ba ASEAN, ne’ebé partisipa hosi xefe Estadu no Governu ASEAN nian.
Jornalista: Anito Soares
Editór: Florencio Miranda Ximenes

