TL tama ASEAN: Governu la tau prioridade ba setór produtivu mak sei mosu problema

DILI, 05 Novembru 2025 (TATOLI)—Ativista Direitu Umanu, Inocêncio Xavier, hateten Orsamentu Jerál Estadu (OJE) ba tinan 2026 ne’e ho montante Biliaun $2.214.689,195 maibé Governu ignora tia setór produtivu.
Notísia Relevante: Infografia: Proposta OJE 2026 ho montante $2.214.689,195
Nia hateten, Timor-Leste tama ona ASEAN maibé se Governu kontinua la tau prioridade ba setór produtivu mak sei mosu problema iha futuru.
“Ita tama ona ba ASEAN, se ita la tau prioridade ba setór produtivu, oinsá mak ita dezenvolve pilar ida ekonomia ne’e. Ita tenke halo adaptasaun barak liu ba oinsa atu dezenvolve ita-nia pilar ekonomia, tuir relatoriu husi Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL-sigla portugés) katak ita-nia performe ekonomia Timor-Leste nian vurneravel tebes,” Inocêncio hateten ba Agência Tatoli iha Faról, ohin.
Tanba ne’e, nia husu ba Governu no Parlamentu Nasionál, iha diskusaun ba faze espesialidade bele aumenta orsamentu ba setór produtivu sira no tenke haree didi’ak orsamentu ne’ebé tau maka’as ba saláriu vensimentu ne’ebé la fó benefisiu ba nasaun.
“OJE 2026 ne’e nafatin de’it tanba iha mákina Estadu saláriu vensimentu mak boot. Ita laiha dalan seluk atu asegura sustentabilidade nasaun nian ba oin, sela tau osan barak ba setór produtivu sira. Maibé, ohin, foin diskute iha jeneraliade, fiar katak ba iha espesialidade Governu ho Parlamentu bele haree hodi aumenta osan ba setór produtivu,” Inocêncio hateten ba Agência Tatoli iha Faról, ohin.
Nia dehan, loloos Governu tenke tau orsamentu barak ba ministériu sira-ne’ebé bele mellora ekonomia nasaun nian.
“Ita-haree mánutrisaun kontinua sa’e, ita la tau fali osan ba setór agrikultura maibé ita tau liu ba saláriu vensimentu. Governu tenke haree didi’ak asuntu hirak ne’e. Ami hanesan ativista nafatin fó hanoin ba Governu,” nia dehan.
Iha parte seluk, tuir nia haree, Ministériu Komersiu Industrua (MKI) seidauk iha esforsu atu dezenvolve setór ekonomia hodi kompete ho nasaun membru sira iha ASEAN.
“MKI laiha esforsu ida konkreta atu hadi’a ita-nia ekonomia rai-laran hodi bele kompete no ko’alia ho nasaun 10 seluk iha ASEAN,” nia dehan.
Aleinde ne’e, nia husu ba Governu atu tau mós atensaun ba infraestrutura báziku iha territóriu nasionál hotu.
Tuir Konstituisaun RDTL artigu 145 kona-ba Orsamentu Jerál esatdu alínea 1 hateten, Governu mak halo Orsamentu Jerál Estadu no Parlamentu Nasionál mak sei fó aprovasaun.
Alínea 2 husi artigu ne’e mensiona, lei orsamentu nian tenke prevee, ho baze iha efisiénsia no efikásia, diskriminasaun reseita no despeza nian, no mós, sees husi dotasaun no fundu sekretu sira.
Alínea 3 husi artigu 145 ne’e fundamenta, ezekusaun orsamentu sei iha fiskalizasaun hosi Tribunál Superiór Administrativu Fiskál no Konta no mós hosi Parlamentu Nasionál.
Iha proposta OJE 2026 ho montante $2.214.689,195 kompostu husi saláriu no vensimentu $476.870,249, bens no servisu korrente $447.904,446, transferénsia públika $820.710,160, kapitál menór $32.556,96 no kapitál dezenvolvimentu $436.647,379.
Nune’e, prosesu diskusaun no aprovasaun ba proposta OJE kada tinan ekonómiku ida mak hanesan aprezentasaun, distribuisaun, apresiasaun husi komisaun espesializada sira, ajendamentu, diskusaun no votasaun iha jeneralidade, diskusaun no votasaun iha
espesialidade no ikus liu votasaun iha finál globál.
Notísia Relevante: Akompaña debate proposta OJE 2026 tuir Rejimentu Parlamentu Nasionál
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes

