DILI, 06 Novembru 2025 (TATOLI)—Governu konsidera lian materna ne’e la sai imperativu ba prosesu aprendizajen, maibé lian materna sai hanesan prosesu inísiu transformasaun husi estudante sira-nia aprendizajen ba lian ofisiál Tetun no Portugés.
“Kapaas tebes. Uluk, iha tempu funu, proibidu, agora ita ukun-an hotu ona, sira hakarak lian portugés maibé atu hateten de’it katak iha ona teste barak mak uza lian materna ba labarik sira iha eskola pre-ekolár kompara ho sira seluk la uza ne’e sira hatene liu,” Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, haran ba deputada Nurima Alkariti ninia intervensaun, iha debate OJE 2026 iha faze jeneralidade ba loron daruak nian iha PN, ohin.
Xefe Governu ne’e hateten, bainhira ema-ne’ebé ko’alia de’it ho lian materna no seidauk hatene ko’alia lian portugés satán ladun hatene lian tetun, entaun difikulta ba sira atu komunika ho ema-ne’ebé hatene lian ofisiál rua ne’e, signifika bele koloka problema ne’e fahe ba nivel rua hanesan analfabetu no komunidade rurál.
“Entaun, prosesu aprendizajen ne’e presiza mós lian materna atu kompleta sira-nia koñesementu ba lian ofisiál, liuhusi lian materna bele revela kbiit ba labarik sira tanba lian materna ne’e atu hanorin de’it mak oinsá atu lee no hakerek,” nia esplika.
Nia dehan, hanesan iha teste ida dezenu uma no hakerek ho lian portugés dehan “casa”, maibé bainhira labarik balun ne’ebé seidauk komprende lian ofisiál sira lee fali dehan uma.
“Sentidu ida-ne’e tanba iha la komprende ho liafuan maibé ita komprende de’it husi dezenu ne’ebé ita haree, nune’e lian materna hodi fasilita labarik sira atu hatene lee no komprende liafuan hodi kapasita sira hatene lian tetun no portugés,” nia hateten.
Tamba ne’e, nia dehan, lian materna la’ós destaka de’it iha kuuríkulu universitáriu maibé ne’e inísiu aprendizajen.
Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, reforsa kona-ba lian materna finál husi ensinu aprendizajen maibé hanesan ponte ida atu introdús konseitu komplexu ba dezenvolve literásia inisiál.
“Entaun, ida-ne’e bele halo transferénsia husi sira-nia koñesementu ba lian ofisiál, liuliu ba ita-nia oan sira-ne’ebé hela iha área remota ne’ebé seidauk asesu no hatene lian ofisiál,” nia dehan.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes
