DILI, 14 Novembru 2025 (TATOLI)—Xefe Programa Tuberkuloze Nasionál iha Ministeriu Saúde (MS), Constantino Lopes, informa hahú husi Janeiru to’o Setembru 2025 ne’e, Ministeriu Saúde liuhusi Departamentu Tuberkuloze rejistu kazu moras Tuberkuloze (TB) iha Timor-Leste hamutuk 4.080.
“Dadus tinan 2025 nia hakarak aprezenta uluk fulan sia nian, husi Janeiru to’o Setembru tinan ne’e, kazu ne’ebé deteta iha Timor laran ne’e hamutuk 4.080. Ita haree ba rezultadu tratamentu ne’ebé mak iha tinan kotuk kuaz 4.000-resin resin mak tama iha tratamentu no husi ne’e 90% mak susesu ba sira-nia tratamentu,” Xefe Programa Tuberkuloze Nasionál iha Ministeriu Saúde, Constantino Lopes, hateten ba jornalista sira iha Hotel Palm Spring, Fatuhada, ohin.
Nia esplika, tinan kotuk rejistu TB balun mate tanba komplikasaun no kuaze kazu mate ne’e iha 4%, tanba iha komplikasaun balun ne’ebé mak iha. Tanba ne’e mak péritu internasionál sira rekomenda katak presiza halo audit ba ema-ne’ebé mate ne’e tanba saida.
“Husi dadus ohin aprezenta ne’e munisipiu ne’ebé rejistu kazu tuberkuloze aas mak Ermera, Aileu no Dili, no tuir fali mak munisípiu sira seluk.
“Ohin, munisipiu tolu mak rejistu kazu TB barak, tanba kazu TB ne’e nia fatór impaktu ne’e barak liu tanba fatór sosiál, hela fatin, fumadór no nutrisaun. Tanba, ema-ne’ebé hetan nutrisaun nia risku aas liu atu hetan tuberkuloze no ema ne’ebé fumador nia risku aas atu hetan moras ne’e,” nia esplika.
Nia dehan, TL nia problema ida mak nutrisaun entaun hetan risku ba moras ne’e lalais liu, kondisaun hela fatin la saudável bele kontribui hotu ba moras ne’e.
“Normalmente ita halo de’it tratamentu iha fasilidade saúde ita ladún hetan kazu. Agora daudaun ami halo scrining lori mákina raiu-X ba iha komunidade atu depois hasai raiu-X halo scrining ba komunidade ne’e bele deta kazu barak. Maibé bainhira hein de’it iha fasilidade saúde ne’ebé hetan kazu TB sira iha uma de’it, sira sente moras ne’e hanesan baibain, to’o tempu sira mear raan ona mak foin sira mai iha fasilidade saúde. Tanba ne’e mak agora sira hateten labele iha de’it fasilidade saúde, maibé tenke ba komunidade hasoru komunidade atu bele halo scrining lori sira ba tratamentu sedu,” nia informa.
Husi kazu ne’e maioria idade produtivu mak barak, idade produtivu entre tinan 15 to’o tinan 54, labarik sofre ba TB ladún barak, tanba ne’e mak OMS rekomenda katak la’ós teste mear tasak ba labarik sira, tanba labarik ne’e atu teste mear tasak ne’e difisil loos, entaun rekomenda teste liur boot ka Sentina boot ne’e para bele koko.
Hewin katak ba oin sira halo teste ba ida-ne’e bele deteta kazu barak, ba idade idozu sira mós deteta kazu barak, tuir estudu ne’ebé halo ne’e kazu TB ne’e deteta ba idozu ne’e barak.
Iha tinan 2024, ema mate ho TB hamutuk 137 ne’e husi numeru ne’ebé rejistu hamutuk 4.792 maibé sidauk hatene katak mate tanba TB ka lae, sira-ne’e iha rejistu depois tratamentu to’o lakon vida.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes
