Top

OMS-MS halo monitorizasaun konjunta ba TB no HIV/SIDA

Reprezentante OMS iha Timor-Leste, Arvind Mathur. Imajen TATOLI/Francisco Sony

DILI, 14 Novembru 2025 (TATOLI)–Organizasaun Mundiál Saúde (OMS) no Ministériu Saúde hala’o workshop briefing kona-ba moras tuberkuloze no HIV/SIDA.

Reprezentante OMS, Arvind Mathur, importánsia husi sesaun avaliasaun Misaun Konjunta Monitorizasaun TB-HIV 2025 nian mak atu implementa iha konsulta nasionál ba dezenvolvimentu Planu Estratéjiku Nasionál Hakotu TB (2026-2030).

“Misaun Monitorizasaun Konjunta ne’e, hala’o kada tinan tolu husi Ministériu Saúde ho apoiu tékniku husi OMS, hanesan momentu ida atu halo pauza, reflete no define fila-fali ita-nia foku,”  Reprezentante Organizasaun Mundiál Saúde iha Timor-Leste, Arvind Mathur, hateten iha nia diskursu iha Hotel Palms Spring, Fatuhada, ohin.

Nia hateten, revizaun bazeia ba evidénsia ida-ne’e ajuda atu haree to’o iha ne’ebé, dezafiu saida mak sei iha no oinsá bele hakat lalais liután hodi hakotu tuberkuloze no HIV hanesan ameasa saúde públika nian iha tinan 2030.

“Hanesan onra ida duni atu hetan grupu distintu hanesan ne’e husi péritu nasionál no internasionál husi mundu tomak mai iha Timor-Leste no lidera revizaun ida-ne’e ho kompromisu no kolaborasaun ne’ebé kle’an,” nia hateten.

Arvind Mathur hatutan, númeru kazu sira iha 2023 hetan liuhusi espansaun diagnóstiku no deskoberta kazu ativu sira. Sistema vijilánsia dijitál integradu bazeia ba kazu ho triajen raiu-X, rejime tratamentu orál badak liu no kompletamente ba TB ne’ebé sensivel ba ai-moruk no rezistente ba ai-moruk, no kolaborasaun ne’ebé forte liu entre TB no HIV liuliu liuhusi esforsu sira-ne’ebé bazeia iha komunidade.

“Diskusaun sira ohin nian sei ajuda transforma konkluzaun sira-ne’e ba medida no asaun prátika sira, hodi kontribui ba Estratéjia Hakotu TB tuir mai 2026-2030 no ba ronda tuirmai husi proposta Fundu Globál nian kona-ba tuberkuloze no malária,” nia dehan.

Diretór-Jerál ba Polítika Saúde, Planeamentu, Kooperasaun no Dezenvolvimentu, Florindo Gonzaga, relata katak iha atividade ohin nian ko’alia kona-ba rezultadu monitorizasaun konjunta ne’ebé hala’o husi OMS iha programa monitorizasaun tuberkuloze no HIV.

Péritu sira husi OMS India no OMS Europa rekomenda atu aumenta durasaun servisu triajen nian husi nivel nasionál ba nivel baze. Ne’e hanesan rekomendasaun ida-ne’ebé importante tanba, bazeia ba númeru rezultadu ne’ebé hetan tuir indikadór sira, ida-ne’e fundamentál.

“Péritu sira rekomenda oinsá atu hasa’e durasaun servisu triajen tuberkuloze iha komunidade sira. Agora rekomendasaun seluk ba fali HIV ninia halo ba monitorizasaun nian prevelensia ba iha adultu Timor-Leste iha 0.2%, iha numeru pasiente ne’ebé mak moris ho HIV liu 2000. Husi  numeru ne’e ita hetan mate iha kuaze iha 105 no duplikasaun iha 43 ne’e mos ita esklui husi 2000 no husi 2003 mós agora hetan pasientemate 409,” nia hateten.

Xefe Departamentu Kontrolu Moras Kontajioza, Ambrósio Trindade, hatutan tuberkuloze (TB) no HIV kontinua sai intervensaun prioridade saúde públika nian. Insidénsia TBC aas iha rejiaun Sudeste Aziátiku, ho populasaun abitante millaun 498.

“Monitorizasaun konjunta ba TBC ho HIV hala’o kada tinan tolu husi peritu internasional sira hodi avalia progresu sira, identifika barreira sira no rekomenda programa sira ba hadi’ak sira iha futuru. Iha tinan 2025, sei ko’alia kona-ba progresu sira, nune’e mós dezafiu sira no barreira sira ne’ebé identifika ona, hanesan evidénsia ba desizaun sira hosi planu estratéjiku,” nia dehan.

Nia informa, planu estratéjiku ne’e sei uza husi Ministériu Saúde, liuhusi Programa Nasionál Tuberkuloze, hodi mobiliza rekursu no implementa programa ne’e iha tinan lima oin mai, husi tinan 2026 to’o 2030.

Jornalista : Felicidade Ximenes

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!