Alkatiri: Tinan 50 Proklamasaun Independénsia ultrapasa situasaun defisil lubuk ida

DILI, 27 Novembru 2025 (TATOLI)–Sekretariu Jerál Partidu Frente Revolusionaria Timor-Leste Independénsia (FETILIN) Marí Alkatiri hateten, tama ona ba tinan 50 proklamasaun independénsia ne’e la’ós buat ne’ebé fasíl, maibé ultrapasa situasaun defisil lubuk ida.

“Tinan 50 ida-ne’e, ita bele dehan, liu husi situasaun ida la hanesan ho luta sira seluk, tanba ita-nia luta ida-ne’e antes atu halo hatene uluk ona katak sei la fasíl, sei la badak, maibé ita hatene katak ita sei manán,” Alkatiri hateten liuhusi konferénsia imprensa ne’ebé hala’o iha Gabinete Eis-Titulár, Faról, ohin.

Nia dehan, tinan 50 liuhusi prosesu defisil tanba ema barak mak fó an ba mate hodi harii independénsia.

“Ho ida-ne’e mak FRETILIN hahú kedan ho prinsipiu ida katak, mate ka moris ukun rasik-an, bainhira to’o ona 1999 sa’e mai leten ita hotu kontente hamutuk hodi harí Estadu no ita harii duni ho konstituisaun ida-ne’ebé ita hotu koñese ohin loron,” nia dehan.

Nia hatutan, ohin loron públiku hotu sempre diskute buat barak kona-ba sé mak proklamadór, sé mak fundadór no sé mak la’ó fundadór.

“Ohin loron, ita komesa ona halo istória ulun-tun ain-sa’e. Tanbasá, tanba podér de’it. Podér ne’e mak halo ita bosok ba-mai hodi tau istória hotu la tuir nia dalan. Tanba podér de’it, ita la kontente no ita dehan tenke muda ona konstituisaun ne’e, tenke halo revizaun. Ha’u la dehan labele, maibé atu halo revizaun ne’e tenke fó razaun, konstituisaun mak la di’ak ka ita mak la hatene respeita konstituisaun,” Alkatiri hateten.

Tuir nia, podér polítiku daudaun ne’e ukun de’it ho dekretu-lei no la konsidera lei ho konstituisaun.

“Ita ukun ho dekretu-lei, komesa hahú ona ho ditadura. Se ita agora iha konstituisaun ida-ne’ebé define loloos balansu ba podér ne’e halo oinsá. Ita hakarak halo revizaun ba konstituisaun ho razaun ne’e saida, tanba hakarak haburas mak ditadura. Signifika katak só ema ida ka rua mak bele manda, seluk ne’e tenke nonook moris nafatin iha probreza,” nia hateten.

Líder jerasaun tuan ne’e argumenta, derepente hakarak halo revizaun ba konstituisaun hanesan manobra ida-ne’ebé hakarak halai sees husi problema iha Timor-Leste, akontese korrupsaun.

“Buat sira-ne’e mós mak ita haree akontese iha tinan 50 ne’e, hakarak hametin ditadura no hakarak hamate Estadu Direitu Demokrátiku,” nia dehan.

Iha parte seluk, nia dehan, nu’udar fundadór ba nasaun ne’e maske ema barak nega maibé realidade hatudu katak fundadór nafatin.

“Nu’udar fundadór biar ema nega, maibé fundadór nafatin. Nu’udar fundadór ha’u sei moris, fundadór barak mak mate ona, maibé ha’u fundadór ida-ne’ebé la nega valór no prinsipiu FRETILIN nian bainhira ha’u sei moris. Ha’u agora sei moris tanba desizaun ida-ne’ebé vizionáriu tebes tanba tempu ne’ebá obriga ha’u atu sai husi Timor. Ha’u labele hela iha Timor tanba labele mate hamutuk, ne’e desizaun Nicolau Lobato nian. Ha’u dehan, ita hahú hamutuk mate hamutuk, maibé nia dehan labele. Entaun, ohin loron, ha’u sei moris,” Marí informa.

Antigu Primeiru-Ministru ne’e hatutan, bainhira nia sei moris kontinua nafatin valór no prinsipiu FRETILIN nian.

“Ha’u mak sala ba buat hotu, la fó fatin ba ema polítiku sira balun atu halo tuir sira-nia hakarak liuliu agora na’in-rua (2). Ita uluk luta hamutuk balun mate ona, loos, ha’u apoiu rekonsiliasaun, maibé rekonsiliasaun atu ita hamutuk, la’ós atu kontra valór no prinsipiu independénsia nian, ita labele fó dalan ba sira-ne’ebé uluk lakohi independénsia atu kontra fali prinsipiu no valór independénsia nian, ida-ne’e mak ha’u kontra,” nia hateten.

Maibé nia kontente sei bele moris to’o tinan 50 selebra proklamasaun independénsia nian no triste tanba kuaze mesak husi fundadór sira-ne’ebé lakon ona sira-nia vida durante luta.

“Ha’u kontente tanba sei bele moris to’o tinan 50 hodi komemora loron proklamasaun independénsia ne’e. Ha’u triste tanba kuaze ha’u mesak mak sei moris kuaze fundadór sira balun laiha on. Sira balun sei moris maibé la’ós iha lideransa. Ha’u triste mós sira-ne’ebé uluk luta hamutuk ho FRETILIN, sai boot ho FRETILIN, sira mak kontra fali FRETILIN. Maibé laiha buat ida, istoria ne’e kontinua la’o nafatin. Aban ita selebra tinan 50, ohin ha’u sei la taka buat-ida, sei loke buat hotu, tanba ha’u la hatene ami sira-ne’e idade komesa la’o ba-bebei. Se ha’u la hahú loke ohin bainhira tan mak ha’u loke,” nia dehan.

Jornalista : Hortencio Sanchez

Editór        : Cancio Ximenes