DILI, 28 Novembru 2025 (TATOLI)—Timor-Leste, sesta ne’e, selebra Proklamasaun Independénsia Repúblika Demokrátika Timor-Leste (RDTL) ba da-50 (28 Novembru 1975-28 Novembru 2025) ho tema prinsipál “Que a Celebração destes 50 anos, do passado, nos asegure confiança no prezente e esperansa no futuro”.
Iha tinan 50 liuba, hafoin liu tiha loron ida Timor-Leste deklara independénsia, Membru Governu 1975 na’in-20 simu kedas pose iha 30 Novembru 1975 iha Palásiu Nobre, Lahane, Dili.
Membru Governu 1975 ne’ebé sei moris to’o ohin loron mak antigun Ministru Estadu ba Asuntu Polítiku, Mari Bim Amude Alkatiri, antigun Ministru Relasaun Esterna no Informasaun, José Manuel Ramos Horta, no antigu Ministru Estadu ba Asuntu Ekonómiku no Sosiál, Abílio da Conceição A. de Araújo.

Iha momentu ne’ebá, Palásiu Nobre Lahane mak sai fatin ba serimónia investidura Prezidente Repúblika dahuluk, Francisco Xavier do Amaral, leitura ba Konstituisaun RDTL 1975 no pose ba membru Governu na’in-20.
Membru Governu sira-ne’ebé simu pose iha 30 Novembru 1975 mak hanesan;
- Prezidente Repúblika, Francisco Xavier do Amaral
- Primeiru Ministru, Nicolau dos Reis Lobato
- Ministru Estadu ba Asuntu Polítiku, Mari Bim Amude Alkatiri
- Ministru Estadu ba Asuntu Ekonómiku no Sosiál, Abílio da Conceição A. de Araújo
- Ministru Koordenasaun Ekonómika no Estatístika, José Gonçalves
- Vise-Ministru Koordenasaun Ekonómika no Estatístika, Hélio Sanches Pina
- Ministru Finansa, Juvenal Maria de Fatima Inácio
- Ministru Komunikasaun no Transporte, Eduardo Carlos dos Anjos
- Vise-Ministru Komunikasaun no Transporte, Domingos da Costa Ribeiro
- Ministru Defeza Nasional, Rogério Tiago de Fatima Lobato
- Vise-Ministru Defeza Nasionál,Guido Diamantíno da Conceição Soares
- Vise-Ministru Defeza Nasionál, Hermenegildo Alves
- Ministru Administrasaun Interna no Seguransa, Alarico Jorge G. Fernandes
- Vise-Ministru Administrasaun Interna no Seguransa,Fernando de A. Carmo
- Ministru Justisa, António Duarte Carvarino
- Ministru Relasaun Esterna no Informasaun, José Manuel Ramos Horta
- Vise-Ministra Relasaun Esterna no Informasaun,Guilhermina L. S. de Araújo
- Ministru Traballu no Previdênsia, Vicente Manuel dos Reis
- Vise-Ministru Traballu no Previdênsia, Guido Valadares
- Ministru Edukasaun no Kultura, Hamis Bin Limar Bassarewan.
Difikuldade atu sai ba rai-li’ur
Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, hateten bainhira halibur malu iha tinan 50 liuba liliu iha 1974-1975 ne’e la’ós buat ne’ebé fasíl maibé liuhusi prosesu moruk no hasoru difikuldade oioin liuliu oinsá mak bele sai husi Timor-Leste ba halo lobi polítika iha rai-li’ur.
“Ami atu ba li’ur oinsá iha tempu ne’ebá. Iha momentu ne’ebá, aviaun kiik ida Austrália nian, Governu FRETILIN mak selu sira mai maibé Austrália proibi ona aviaun ruma atu tun iha ne’ebá, tanba ameasa invazaun, australianu sira iha timor sai ona husi ne’e,” nia haktuir.
Ho meiu hotu ne’ebé iha, José Ramos-Hoorta tenta halo lobi diplomasia liuhusi amizade ne’ebé nia kria ona antes ne’e.

“Antes ne’e iha fulan-jullu 1974, ha’u ba ona Austrália, entaun hasoru malu ho ema boot balun iha ne’ebá mak Deputadu ida, nia ema riku. Momentu ne’e, aviaun laiha, entaun ha’u telefone nia, nia naran David, ha’u hateten ba nia, ami agora atu sai ba li’ur, ha’u atu ba Nasaun Unida Nove Iorke hodi buka apoiu polítika ba ami-nia independénsia. Favór ida, imi husu Governu Austrália autoriza aviaun mai tula ami,” Prezidente Ramos-Horta haktuir istória pasada tinan 50 ba kotuk ne’e, iha programa Meet the Press ne’ebé realiza husi Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS) iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, Bairru Pité, kuarta (26 Novembru 2025).
Ho lobi diplomasia ne’ebé di’ak iha momentu ne’ebá, iha loron 04 fulan-Dezembru, Horta simu kedan kontaktu ida husi nia belun Deputadu husi Austrália ne’e katak prepara-an tanba aviaun atu ba ona Timor.
“Iha loron 04 fulan-Dezembru, ha’u simu mensajen husi austrália, husi Deputadu ida mak telefone. Nia hateten, imi prepara-an, aviaun ba ona husi Darwin. Momentu ne’ebá, ha’u iha Otél Timor, ha’u hatais ona no simu kilat ida. Roger East, Australianu ida-ne’ebé sempre hamutuk ho ha’u, maibé nia lakohi atu fila no hakarak hela de’it iha Timor,” nia hatutan.
Husi momentu ne’e, Ramos-Horta kontaktu kedan ba Marí Alkatiri no Rogério Lobato atu prepara-an ba hein iha Aeroportu nune’e bele semo ba li’ur.
TATOLI




