OEKUSI, 28 Novembru 2025 (TATOLI) – Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, kinta ne’e, partisipa iha atividade ekleziastika agradesimentu loron proklamasaun independénsia 28 Novembru ba dala-50 iha igreja párokia Numbei, Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA).
Iha misa agradesimentu ne’ebé dirije hosi Padre Vigáriu Forano, Florindo de Jesus, ne’e toka kona-ba realidade moris iha Timor-Leste, ne’ebé sempre iha konflitu no odiu malu.
Tan ne’e Primeiru-Ministru, orgullu no apoia tanba ne’e, nu’udar preokupasaun bo’ot iha rai ne’e, presiza ema hotu kuda nafatin domin no dame iha ida-idak nia fuan.
“Ha’u ejize beibeik ba Atoni nia oan sira, ne’ebé matenek. Ohin, ha’u partisipa iha misa, iha omília, dehan labele odiu malu beibeik, tenke loke liman ba malu, ho hanoin ida de’it, objetivu saida, povu ne’e nia moris, kapaas teb-tebes. Ohin, ha’u rona preokupassaun barak tebes husi padre sira di’ak teb-tebes, ida ne’e mak tenke kuda nafatin domin no hateke ba oin,” dehan Primeiru-Ministru, bainhira hala’o diálogu ho komunidade sira iha suku Lalisuk sub-rejiaun Pante Makasar, ohin.
Entretantu, misa agradesimentu ne’e, dirije husi Padre Vigáriu Forano, Florindo de Jesus, hodi hanoin hikas loron proklamasaun independensia Timor-Leste nian, ne’ebé ohin selebra ba dala-50 ona.
“Tinan-50 ne’e, nu’udar tinan osan-mean nian, ne’ebé ita ba hatene prosesu istória luta nian ne’ebé hahú husi 1975, katak loron 28 Novembru 1975, nu’udar loron ba dahuluk, loke dalan ba ita timoroan sira, hodi luta ho prinsipíu ida katak, ita hakarak kaer rasik ita nia futuru,” Saserdote ne’e hateten iha omília misa agradesimentu iha igreja párokia Numbei.
“Nune’e ho ema timoroan sira hotu nia sakrifisíu hamutuk ho matebain sira, ne’ebé guia ita hodi kore aan husi kolonializasaun, ikusmai ita manán duni tanba líder sira no funu na’in-sira fó liman ba malu, fó oin ba malu hamutuk ho povu rai ne’e, husi luta hamutuk husi fó liman ba malu hamutuk povu nia liman tane rai ida-ne’e, hanesan bee kopu ida la fakar, lori ita ba hetan duni libertasaun.” nia akresenta.
“Ohin ita tama ona ba tinan 50, ita selebra loron proklamasaun independensia, nu’udar timoroan, idak-idak husu ba nia-aan, saida mak ita kontribui ona ba ita-nia nasaun doben ida-ne’e, depoizde ita restaura independensia iha 2002,” Nai-lulik ne’e apela.
Husi jerasaun tuan sira-nia ezemplu, ita jerasaun foun sira, presiza aprende nafatin sira-nia ezemplu no modelu luta ne’e, hodi banati tuir, atu ita jerasaun foun bele kontribui ba rai ida-ne’e, hanesan saida mak líder tuan sira halo ona ba rai ida-ne’e.
“Nu’udar jerasaun foun, hanoin ona ba tinan-50 ne’e, sei moris karik halo netik buat ruma ba rai ne’e, klaru moris iha sosiedade ida, loron ida sei fila ba rai, maibé molok fila ba rai, pelu-menus halo netik buat ruma ba rai ne’e nia leten,” nia hateten.
‘Imi sei hadomi malu nu’udar ha’u hadomi imi’
Tuir Amu, haree ba realidade ne’ebé oras ne’e la’o daudaun iha nasaun Timor-Leste, sei iha nafatin konflitu ki’ikoan sira, sei iha nafatin familiarizmu iha serbisu públiku, no timoroan sira moris ho konflitu no violénsia.
“Maromak nia liafuan iha evangellu sira, motiva no fó hanoin nafatin mai ita nu’udar timoroan, buka hadomi malu tuir Jesus Kristu nia ukun fuan ne’ebé sempre dehan, ‘Imi sei hadomi malu nu’udar ha’u hadomi imi’, domin ida-ne’e mak ita buka rai iha neon no fuan hodi la’o ba oin, atu tinan 50 ne’ebé sei mai tan, ita harii pás, harii unidade no nai-ulun bele dame malu, timoroan sira bele moris iha dame nia laran,” nia dehan.
“Reflesaun sira-ne’e, mai hosi leitura ohin nian, mak evangelo São João 20:19,21, hanesan Aman haruka Ha’u, Ha’u mós haruka imi,” amu hato’o.
Bazea tema ba loron proklamasaun 28 Novembru 2025 ne’e, “Que a celebrar estes 50 anos, do passado, nos assegure confiança no presente e esperança no futuro”, nasaun ida atu la’o di’ak, sai furak no kmanek liután, bainhira timoroan sira kumpre Jesus Kristu nia liafuan ne’ebé sempre dehan ona iha evangellu sira,” nia haklaken.
Jornalista: Abílio Elo Nini
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo
