𝐌𝐢𝐧𝐢𝐬𝐭𝐫𝐮 “𝐎𝐚𝐧-𝐒𝐨𝐫𝐮” klarifika p𝐫𝐞o𝐤𝐮𝐩𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐤𝐨𝐧𝐚-𝐛𝐚 e𝐦𝐚 m𝐚𝐭𝐞-𝐤𝐥𝐨𝐬𝐚𝐧 ih𝐚 f𝐮𝐧𝐮

DILI, 10 Dezembru 2025 (TATOLI)–Ministru Asuntu Kombatente Libertasaun Nasionál, Gil da Costa Monteiro “Oan Soru”, klarifika ba públiku kona-ba ema sira-ne’ebé mate ho idade klosan iha funu ba libertasaun nasionál no razaun Governu halo alterasaun ba dedikasaun eskluziva hosi 4a7 tun ba 3a7.

Nia esplika ema mate-klosan iha funu, família ida iha ninia oan ka membru família mate liu na’in-ida (katak, ema mate 2 ka 3 ba leten), lei admite ema ida de’it mak iha direitu ba pensaun.

“Públiku tomak no veteranu sira liuliu atu fó hatene ba ita-boot sira katak, ne’e la’ós IX Governu ka ministru ida agora ko’alia ne’e mak muda, lae. Ne’e lei anteriór kedas mak ninia aplikasaun hanesan ne’e. Ninia baze mak Lei Númeru 9/2009,” Ministru Oan Soru hatán liuhosi konferénsia imprensa iha nia knaar fatin, Komoro, Kuarta ne’e.

Oan Soru haktuir, dahuluk, Lei Númeru 3/2006, iha ne’ebá, ema ida bele foti pensaun liu mártir na’in-rua. Maibé, iha 2008 kedas, altera tiha lei númeru 3/2006 ne’e, hodi muda fali bá lei númeru 9/2009, no halakon tiha ida-ne’e.

“Ha’u bele foti ezemplu ki’ik balun. Señor Eis Komisáriu Talenta, ne’ebé uluk servisu iha Komisaun Omenajen, tanba tempu ne’ebá ne’e, nia uza Lei Númeru 3/2006, ne’e nia simu pensaun rua. Nia simu ninian, ho ninia alin ka, ninia maun ida nian. Ne’e lei númeru 3/2006 mak fó dalan, maibé iha 2009 halo kedas alterasaun,” nia subliña.

Governante dehan, maibé la taka dalan ba ema ninia família ne’e ninia oan, ka ninia maun-alin sira ne’ebé hanesan uluk liubá kotuk, maun-alin sei simu. Maibé agora, lae. Sé mate na’in-rua ou na’in-tolu, nia foti nian uitoan, ida nian uitoan, hamutuk ho ninia montante ne’e ho grau 1 hanesan, hotu ona.

“Maibé, problema mak ne’e. Se ninia família ne’e na’in-tolu mate, ida grau 1, ida grau 2, ida grau 3, entaun, di’ak liu nia foti de’it grau 1 ne’e, tanba nia bele sosi sira na’in-tolu hamutuk mós, nafatin grau 1 ho montante ida hanesan. Hanesan de’it tanba ne’e maka, ida ne’e la’ós foin altera, maibé, ne’e lei iha nanis iha 2009. Kuandu alterasaun, ema ida simu de’it ida. Maibé, karik hakarak simu na’in-rua ka tolu, prontu, foti uitoan-uitoan tau hamutuk, sai ninia montante osan ne’e ho grau 1 ninian hanesan, loos ona,” Gil esklarese.

Aleinde ne’e, iha mós preokupasaun kona-ba alterasaun ba dediksaun eskluziva hosi 4a7 tun ba 3a7.

“Lei ne’ebé eziste to’o agora sei iha. Ne’e ko’alia kona-ba 4a7. Maibé, kuandu ita haree didi’ak iha lei, iha artigu 4, iha estatutu ne’e, nia hateten iha-ne’ebá dehan, ema ne’ebé rekoñesidu hanesan kombatente, mínimu, nia tenke partisipasaun tinan-tolu. Tanba ne’e mak ita hodi muda tiha buat ida 4a7 ne’e tun fali bá 3a7. Ne’ebé, dalaruma, maluk sira hanoin dehan, uluk kedas 3a7, agora mak hasa’e fali ba 4a7. Ha’u haree sira hakerek ne’e kontráriu hela. Hakerek hanesan ne’e, sira ne’ebé 3a7 hetan de’it sertifikadu, kondekorasaun, maibé la hetan subsídiu ruma ba moris,” nia informa.

Nia hatutan ida-ne’e aplila kedas iha 2008. IX Governu mai halo mudansa, más mudansa ho razaun. Mudansa hosi 4a7 tun ba 3a7, primeiru, baze apoiu iha funu ne’e eziste tinan-tolu. Segundu, estatutu CCLN, Arigu 4, ko’alia iha-ne’ebá katak rekoñesidu nu’udár kombatente mínimu ninia partisipasaun tenke tinan-tolu. Ne’ebé, mudansa ne’e tuir ida-ne’e. Entaun, agora prestasaun pekuniária únika ne’e ba ema ho dedikasaun eskluziva 3a7. La’ós ona 4a7. Uluk liubá kotuk ne’e, 4a7, agora 3a7.

“Alterasaun ida loloos ne’e, definitivu ne’e mak ida-ne’ebé mak mate-klosan, ninia pensaun ne’e la ba inan-aman no maun-alin. Tenke ba feen ho oan. Maibé, ida klosan ne’e ita hatene dehan iha, entaun, atribui finanseiru úniku ne’e bazeia ba Dekretu-Lei Númeru 35/2025 ne’ebé foin aprova iha 2025 ne’e mós, no ida ne’e mak ita prepara atu paga iha fulan ida-ne’e ninia laran,” nia tenik.

Nune’e mós, Minisru Gil hatán ba preokupasaun kona-ba Estadu RDTL nia konsiderasaun ba ema sira-ne’ebé mak mate iha funu tan moras, hamlaha no inan-aman-feton sira hetan violasaun.

“Agora, iha-ne’e ita ko’alia kona-ba ezije ba ministru atu esplika to’ok ba publiku, povu sira-ne’ebé mate naba-naban tanba moras, hamlaha, nune’e ba inan-feton sira-ne’ebé mak hetan violasaun a, b, c, seluk-seluk tán. Ein-prinsípiu iha lei ne’e la ko’alia kona-ba ema viola ema ka lae. Lei ne’e koalia kona-ba halo funu ka lae. Problema ne’e iha ida-ne’e. Buat ida violasaun ne’e seluk ida. Iha Estatutu Kombatente ne’e rasik la hateten ema ne’e se sofre violasaun karik, tenke rekoñese hanesan kombatente. Ne’e lae,” nia afirma.

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade