MS-Menzies inagura labboratoriu toxikolojia hodi analiza bee, aihan, aimoruk no ambiente

DILI, 11 Dezembru 2025 (TATOLI)—Ministériu Saúde hamutuk ho Menzies halo inaugurasaun ba laboratóriu toxikolojia atu analiza bee, aihan, ai-moruk no ambiente hodi hametin sistema saúde nasionál liuhusi servisu laboratóriu ne’ebé iha kualidade seguru no konfortavel.
“Ekipa ne’ebé halo esforsu maka’as hodi ita bele tuur hamutuk atu inaugura unidade toxikolojia iha Laborátoriu Nasionál Saúde, unidade ida-ne’ebé sai estratéjia importante atu proteje ita-nia povu husi risku substánsia tóksika iha bee, aihan, ai-moruk no ambiente,” Vise Ministru Fortalesimentu Instituisionál Saúde, José Magno, hateten iha nia diskursu, iha Laboratoriu Nasionál Saúde, iha Bidau Tokoh Baru, ohin.
Nia esplika, servisu laboratóriu toxikolojia iha Timor-Leste la’o ona ho istória naruk tanba iha 2002 ne’e servisu ida-ne’e komesa hanesan parte husi Laboratóriu sentral, ne’ebé ikus liu muda naran ba Laboratóriu Nasionál Saúde de Timor-Leste tuir dekretu-Lei nú. 39/2008 no agora integra iha Diresaun Jerál Laboratoriu Saúde INSP-TL tuir Dekretu-Lei nú. 84/2022.
Iha Timor-Leste tenke iha kapasidade rasik atu halo análize substánsia tóksika, tenke bele ajuda médiku sira no profisionál saúde atu deteta envenenamentu no hala’o tratamentu loos iha tempu loos.
Tenke apoia programa saúde públika atu prevene moras, tanba bee kontamina, aihan la seguru, ai-moruk la kualidade, droga ilegál no poluisaun ambiente.
“Ohin loron, inaugurasaun unidade toxikolojia ida ne’e hatudu katak, visaun ne’ebé hahú iha 2002 la para, maibé evolui, fortalese no agora hetan espasu foun atu sai di’ak liutan. Iha sistema saúde nasionál, Laboratóriu Toxikolojia iha papel oioin hanesan analiza amostra biolójika hanesan rai, urina no raan atu deteta substánsia toksika. Superviziona servisu laboratóriu bee, aihan, bebidas, ai-moruk, droga no ambiente ba rai-laran tomak,” nia afirma.
Jose Magno haktuir, kontrolu kualidade bee, aihan no bebidas liuhusi monitorizasaun no teste laboratóriu, refere amostra ba laboratóriu nivel aas iha rai-liur. Bainhira presiza apoiu espesíal,fo apoiu ba tratamentu no prevensaun ambiente iha ospitál no servisu saúde seluk, kontribui ba monitorizasaun kualidade ambiente no saúde públika iha maneira jerál.
“Ita bele dehan katak unidade toxikolojia mak parte husi laran ida-ne’ebé sensível liuhusi sistema saúde, bainhira ema ée mak hetan moras tanba veneno, ai-moruk sala doze, bee ka aihan kontamina, laboratóriu ida-ne’e mak ajuda atu hatene tanbasá no saida mak substánsia ne’ebé halo danu ba ema,” nia relata.
Nia husu, edifísiu foun ida-ne’e sei permite atu halo teste kompletu ba aihan no bebidas, inklui kultura microbiologia atu deteta bakteria no kontamina seluk, fortalese teste metal pesadu ho mákina aas atu garante bee no aihan ne’ebé povu konsumu laiha metal ne’ebé luan liu limita.
Hadia teste ai-moruk ho makina HPLC, atu bele haree kualidade no seguransa ai-moruk ne’ebé povu simu.
“Bainhira ita koalia kona-ba seguransa alimentar, unidade ida-ne’e mak ajuda atu hatene se aihan no bebidas iha riku toksinu ka lae. Bainhira ita halo kampaña prevene moras kona-ba bee rasa, bee botir, ka poluisaun ambiente, unidade ida-ne’e mak bele konfirma nível seguransa. Bainhira iha kazu kona-ba envenenamentu a-imoruk ka límiku, toxikolojia mak ajuda médiku sira atu deside tratamentu loos,” nia informa.
Agradese ba parseiru nasionál no internasionál sira-ne’ebé apoiu formasaun, ekipamentu no asesoria téknika ba tékniku sira, atu dehan edifisiu foun no mákina foun mak importante maibé ema mak fó signifikadu ba servisu. Hakarak uza fasilidade foun ne’e ho responsabilidade, ho etika no ho sente orgullu tanba atu proteje povu.
Iha fatin hanesan, Country Meneger iha Menzies Timor Leste, Antonio Gonçalves, hateten Menzies servisu hamutuk ho Governu Timor-Leste hodi inaugura laboratóriu toxikolojia ida-ne’e hodi teste ba aihan ambiente sira.
“Laboratóriu ida-ne’e sei teste ba aihan sira, nune’e asegura populasaun sira-nia saúde tanba ne’e ekipa Menzies apoiu hodi fasilita servisu profisionál saúde sira-nian ho di’ak liután,” Antonio afirma.
Prezidente INSPTL, Merita Monteiro, dehan, hamutuk iha ne’e atu inaugura edifisiu Laboratoriu Saúde Públika, Laboratóriu ida-ne’e mak hanesan patrimóniu nasionál ne’ebé sei reforsa sistema saúde públika, sistema regulatória no Timor-Leste nia papel iha rejiaun.
“Laboratoriu ida-ne’e sei deteta sedu risku sira iha tóxikolojia, ai-moruk, ai-han, bee no amostra ambientál. Mellora resposta ba surtu no politika bazeia ba evidénsia. Espande Vijilánsia ba rezisténsia antimikrobiana husi amostra klinika, ai-han, bee no ambiente,” nia dehan.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes

