We Moris: Nasaun ida laiha memória sei laiha futuru

DILI, 12 Dezembru 2025 (TATOLI)–Diretór Ezekutivu Arkivu Muzeu Rezisténsia Timorense, Institutu Públiku (AMRT, I.P.), Jorge Alves “We Moris” hateten katak loron 07 Dezembru 2005, hanesan kriasaun AMRT hodi responde ba nesesidade urjente atu prezerva istória rezisténsia, tanba bainhira nasaun ida laiha memória hanesan nasaun ne’ebé laiha futuru.
“Ohin, ita selebra aniversáriu AMRT nian ba da-20, ita la’ós de’it komemora data ida, maibé ita loke nasaun nia fuan hodi rona. Dala ida tan, lian kona-ba memória, memória ida-ne’ebé labele lakon, memória ida-neʼebé la nakdoko ka la rahun, maski hasoru susar no terus barak, nia kontinua fó hateten mai ita katak ita ne’e sé no ita maihusi ne’ebé?,” nia dehan liuhusi diskursu iha AMRT, Sesta ne’e.
Nia hatutan, vizaun ne’e mantein husi PM Kay Rala Xanana Gusmão, nu’udár preokupasaun ida hodi rekolla, konserva, promove no memória husi luta difísil durante tinan naruk nia laran.
“Saida mak ita rai hela iha-ne’e, la’os de’it sasán, ita rai hela vida, ita rai hela ain-fatin sira, ita rai hela iis sira-neʼebé nonook ona. Maski nune’e, sira kontinua book liuhusi anin, ita rai hela naran koñesidu sira no rai hela mós naran sira-neʼebé nunka hakerek ka nunka temi iha istória, eroi no eroína sira-ne’ebé laiha naran, lori sira mai iha-ne’e, liuhusi anin husi foho lulik sira. Ita la’o hamutuk, sira horik ho ita iha serbisu fatin, iha korridór no iha jestu prezervasaun sira. Ita sei debe hela sira, ba liberdade ne’ebé ohin loron ita hetan,” nia subliña.
Iha fatin hanesan, Ministru Prezidénsia Konsellu Ministru ein-ezersísiu, Atuál Sekretária Estadu Igualdade, Elvina Sousa Carvalho, informa AMRT la’ós de’it prezerva dokumentu no objetu sira, maibé mós povu tomak nia klamar.
“Ita halibur atu selebra la’ós de’it data ida, maibé misaun ida, memória moris ida, kompromisu ida ba lia-loos, ba pasadu, ba prezente, no ba futuru Timor-Leste nian. Ita selebra buat sira-ne’e hotu iha espasu sagradu ida-ne’e, iha-ne’ebé la’ós de’it rai hela memória kle’an liu kona-ba rezisténsia, maibé mós memória sira kona-ba ita-nia viajen nu’udár nasaun livre, soberanu no demokrátiku,” nia akresenta.
Nia hateten, viajen ida-ne’e hahú iha tinan 50 liubá, bainhira grupu eroi no eroína sira iha korajen hodi Proklama Unilateralmente Independénsia Timor-Leste nian.
“Ida-ne’e maka inísiu hosi luta ida-ne’ebé parese laiha rohan, ami funu hasoru jigante sira, ami sofre, ami monu, ita moris fali no ami manán,” nia subliña.
“Ami mós rekoñese kolaboradór, tékniku, peskizadór, no parseiru sira hotu ne’ebé, loron bá loron, prezerva dokumentu sira, sasin sira no istória sira-ne’ebé pertense ba ita hotu. Sira-nia serbisu nonook iha valór ne’ebé labele sukat,” Elvina hatutan.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

