Top

MS-KOICA-OMS hala’o enkontru inisiativa haforsa-responde ba moras infesiozu

Ilutrasaun moras infesiozu. Imajen/Espesiál.

DILI, 18 Dezembru 2025 (TATOLI)—Ministériu Saúde liuhusi Institutu Nasionál Saúde Públika (INSP-TL) hamutuk ho KOICA no Reprezentante Organizasaun Mundiál Saúde (OMS) hala’o enkontru Komité Diretivu Projetu ba da-lima nian ba inisiativa haforsa Preparasaun no Responde ba Moras Infesiozu iha Timor-Leste.

“Ohin, ita ahmutuk iha ne’e atu halo enkontru Komité Diretivu Projetu ba da-lima atu haree fila-fali progresu servisu ne’ebé mak entre Minsiteriu Saude nomós OMS no KOICA atu haree ba moras infesiozu sira iha ita-nia rain,” Diretór Jerál Institutu Nasionál Saúde Públika Timor-Leste, Nevio Sarmento, hateten ba jornalista sira, iha Kaikoli, ohin.

Nia dehan, projetu ne’e funda husi KOICA maibé implementasaun mai husi OMS ne’ebé barak akontese iha INSPTL no Ministériu Saúde

“Projetu sira-ne’e barak mak implementa ona no susesu tebes iha área vijilánsia epidemolojia iha laboartóriu no halo tratamentu ba pesoál saúde husi saúde públika, entaun ida-ne’e susesu ona agora ita hein mak implementasaun ba sentru epidemolojia nian,” nia dehan.

Iha fatin hanesan, Country Director of KOICA Timor-Leste, Youn Hwa Kang, hateten hamutuk ho ita-boot sira ohin iha reuniaun komité diretivu projetu daruak nian iha tinan 2025, ita-boot sira-nia prezensa reflete ita-nia dedikasaun hamutuk atu hametin setór saúde iha Timor-Leste.

“Ha’u hato’o ha’u-nia apresiasaun sinseru ba OMS no INSPTL, tanba organiza enkontru ne’e no ba Ministériu Saúde ba nia lideransa no apoiu ne’ebé metin. Ohin, la’ós de’it oportunidade ida atu reflete kona-ba dezafiu sira, maibé mós atu rekoñese ita-nia realizasaun sira no halo planu ho hanoin didi’ak ba tinan oin mai.Tinan ida-ne’e, ami realiza ona marku importante sira iha harii kapasidade profisionál saúde sira-nian no hametin sistema sira,” nia dehan.

Hirak-ne’e inklui formasaun programa epidemiolojista terrenu iha nasaun, programa treinamentu epidemiolojia terrenu avansadu iha Universidade Gadjah Mada iha Indonézia, formasaun laboratóriu iha Universidade Mahidol iha Tailándia, no treinamentu jestaun no Lideransa Laboratóriu iha Universidade Dongguk iha Korea.

Aleinde ne’e, ekipamentu IT fornese ona ba departamentu vijilánsia Ministériu Saúde nian, hadi’a sistema vijilánsia no relatóriu moras bazeia ba web ba resposta ida-ne’ebé oportunu no efetivu liu, hamutuk realizasaun sira-ne’e hasa’e perísia téknika, habelar kapasidade institusionál, no harii fundasaun ba sistema vijilánsia nasionál ida ne’ebé forte no reziliente liu.

Nia dehan, apoiu ba esforsu koletivu ne’e  bele salvaguarda saúde públika no hametin Timor-Leste nia reziliénsia, hein atu diskute oinsá bele avansa inisiativa ida-ne’e hamutuk ohin no ho desizivu aselera progresu ba rezultadu substansiál sira.

“Ami fiar katak ho servisu liman ba liman, abilidade no koñesimentu ne’ebé hetan liuhosi programa sira ne’e sei kontinua hametin Timor-Leste nia sistema vijilánsia no kontribui ba nia reziliénsia ba tempu naruk,” nia dehan.

Reprezentante OMS iha Timor Leste, Arvind Mathur, hateten projetu ne’e hetan apoiu  finanseiru hosi KOICA, apoiu hosi OMS, ne’ebé lidera husi Ministériu Saúde no INSP-TL, lansa iha Abril 2023 hodi haforsa vijilánsia no resposta ba surtu.

Foka ba objetivu prinsipál rua kompletu no hadi’a relatóriu ba moras sira-ne’ebé bele detekta, no harii kapasidade nasionál ne’ebé forte liu atu bele detekta no responde ba surtu sira.

Lansamentu ba dahuluk hetan ona mudansa signifikativu no relatoriu kompletu ho tempu ne’ebé sedu atinje ona 100% ba moras sira ne’ebé bele dekteta kada fulan-fulan 99% iha relatóriu semanal, marka pasu boot ida ba oin iha deteksaun no responde ne’ebé lais.

Husi munisípiu 14 iha ona graduadu na’in-rua hosi Programa Formasaun Epidemiolojia iha Baze (FETP) ba liña frente, ne’ebé tuir kompleta ona treinamentu dahuluk iha fulan-Maiu. Epidemiólogu na’in 40 rejista ona nu’udar antigu alunu TEPHINET nian, hodi halo Timor-Leste sai nu’udar membru rekoñesidu ofisiál ba da-84 husi rede globál.

Bolseiru FETP na’in-neen (6) mak agora daudaun hetan hela treinamentu iha Universidade Gadjah Mada iha Indonézia, no na’in-haat tan iha tinan oin. Funsionáriu Laboratóriu Nasionál Saúde na’in-12 kompleta ona formasaun espesializadu iha Universidade Mahidol iha Tailándia, no profisionál laboratóriu seniór na’in-12 simu ona formasaun lideransa no jestaun iha Repúblika Korea Súl.

Kapasidade dijitál no laboratóriu nian mós haforsa nafatin tanba iha enkontru ba ohin loron nian, tablet hamutuk 80 entrega ona ba Ministériu Saúde hodi fahe ba Sentru Saúde Komunitáriu sira hotu, hodi apoia tranzisaun ba plataforma vijilánsia bazeia ba web.

Aprovizionamentu ba instrumentu laboratóriu 27 no kit diagnóstiku sira, ne’ebé sei entrega ba Laboratóriu Nasionál Saúde iha tinan oin fulan Janeiru. Instrumentu hirak ne’e sei permite deteksaun patójenu xave sira ba moras diarreia, respiratóriu no arboviral no lori Timor-Leste ba vijilánsia bazeia ba patójenu tuir rekomendasaun globál sira.

Jornalista : Felicidade Ximenes

Editór       : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

Sponsored
error: Content is protected !!