Semana oin sei akontese anin-boot, APC apela komunidade hela dook husi fatin risku

DILI, 21 Janeiru 2026 (TATOLI)–Prezidente Autoridade Protesaun Sivíl (APC, sigla portugés), Jesuíno dos Reis Matos Carvalho, apela ba komunidade atu hela dook husi fatin ne’ebé risku ba dezastre naturál, tanba durante semana hirak mai oin ne’e sei akontese udan no anin-boot.
“Agora ba oin sei akontese anin no udan maka’as, entaun husu ba komunidade tenke dook husi fatin sira ne’ebé mak risku ba dezastre. Iha munisípiu sira udan ho anin maka’as risku tebes ba ita-nia oan estudante sira. Husu nafatin ba inan ho aman sira atu kuidadu nafatin ita-nia oan sira, karik hela besik ai-hun ne’ebé boot di’ak-liu kontaktu pesoál Bombeiru sira ba tesi atu nune’e labele hamosu dezastre ne’ebé ita la espera,” Jesuíno hateten ba jornalista sira liuhusi konferénsia imprensa ne’ebé realiza iha edifisiu APC, Kaikoli, ohin.
Nia hatutan, iha oportunidade ne’e hakarak relata ba autoridade lokál sira atu kontrola komunidade ne’ebé hela iha fatin risku hanesan mota ninin, ai-hun okos no fatin ne’ebé rai-halai tenke evakua ba fatin seluk.
“Autoridade lokál sira tenke kontrola ita-nia komunidade, tenke halo atuasaun lalais ba sira-ne’ebé mak hela iha fatin risku, kalamidade ne’ebé atu akontese ita la espera, ho situasaun ida-ne’e ha’u husu ba parte hotu atu toma atensaun,” nia dehan.
Ho situasaun ne’ebé atu akontese iha futuru mak APC halo ona preparativu ba apoiu emerjénsia ne’ebé komunidade presiza bainhira afeta ba dezastre naturál.
“Iha munisípiu hotu ami fornese, apoiu ai-haan iha item oioin, kada munisípiu ita prepara ona. Ami husu ba autoridade lokál sira, karik akontese buat ruma ami-nia preparativu ba aihan no materiál seluk kada munisípiu iha hotu ona iha armajen sira-ne’e,” nia dehan.
Ba kestaun ne’e, APC mós serbisu hamutuk ho Crus Vermella Timor-Leste (CVTL, sigla portugés) hodi fó apoiu másimu ba komunidade bainhira akontese dezastre naturál hanesan inundasaun, anin-boot no seluk tan.
“Ami-nia preparasaun ba aihan no nesesidade báziku sira iha armajen hamutuk tonelada 375. Sasán sira-ne’e iha tempu besik sei distribui nafatin ba munisípiu sira hodi fó apoiu ba komunidade,” nia hateten.
Hahú tinan 2026, maske akontese anin no udan boot, maibé seidauk rejista kazu ruma kona-ba dezastre naturál.
“Iha tinan foun to’o mai agora iha duni anin no udan, maibé ita seidauk rejista kazu ruma. Loos duni iha Baucau ai monu hanehan sidadaun feto ida maibé relatóriu seidauk tama. Ami hein tama mak ami sei relata ho munisípiu sira seluk. Relatoriu husi munisípiu sira halo hela atuasaun, maibé sir- nia relatóriu seidauk tama hotu,” nia hateten.
Parte seluk, nia dehan, iha Munisípiu Ermera hato’o ona pedidu atu apoiu mákina ko’a ai tanba iha munisípiu referidu ai-hun boot barak ne’ebé fó ameasa ba komunidade nia vida no estrada ne’ebé transporte públiku sira liu ba-mai.
“Ha’u orienta ona atu haruka tan mákina ko’a ai ne’e sa’e ba Ermera. Ita foin sosa foun, entaun tenke haruka ba apoiu duni sira iha ne’ebá, tanba situasaun ida agora ne’e anin mak maka’as. Dalaruma ita sei haruka tan ekipa balun sa’e ba apoiu iha ne’ebá tanba dehan anin maka’as iha ne’ebá. Ita-nia ekipamentu sira-ne’e sufisiente atu atende ba Timor laran tomak,” nia dehan.
Dadus dezastre iha 2025
Nia relata, iha 2025 ne’e, APC fo apoiu emerjensia ba komunidade iha territóriu nasionál hamutuk 1619.
“Iha tinan 2025, ami fó apoiu emerjensia ba komunidade sira hamutuk 1.619, rezultadu ne’ebé akontese tuir dadus ne’ebé iha ema-ne’ebé lakon vida hamutuk 35 ho dezastre de’it, kanek hamutuk 11, ema lakon na’in-haat (4),” nia informa.
Enkunatu kona-ba sasán ne’ebé hetan estraga husi dezastre naturál iha tinan 2025 mak hanesan, uma ne’ebé hetan estraga hamutuk 796, evakuasaun ba komunidade hamutuk 1.410, ema-ne’ebé afetadu la hela hakmatek iha fatin hamutuk 7.378.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes

