DILI, 23 Janeiru 2026 (TATOLI)–Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Expedito Dias Ximenes, hateten prosesu revizaun ba Lei Komunikasaun Sosiál daudaun ne’e finaliza ona no hein de’it atu halo diskusaun ikus ho komunidade mídia sira hafoin submete ba Konsellu Ministru (KM).
“Ida-ne’e hotu ona, hein de’it atu konvida mídia-na’in sira ho editór sira, organizasaun jornalista sira atu hodi bele halo diskusaun ikus hodi submete ba Konsellu Ministru,” Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Expedito Dias Ximenes, hateten ba Agncia TATOLI iha Palásiu Governu, ohin.
Antese ne’e, iha 14 Agostu 2025, SEKOMS ho Konsellu Imprensa Timor-Leste (KITL) konkorda elimina artigu nú. 38 B ne’ebé ko’alia kona-ba “Responsabilidade Kriminalizasaun” iha revizaun datoluk ba Lei Komunikasaun Sosiál.
Kona-ba prosesu revizaun Lei nú. 5/2014 “Komunikasaun Sosiál” durante ne’e iha ema balun ne’ebé fó sai tiha esbosu lei ne’e ba públiku maibé tuir loloos ezbosu ne’e dokumentu ofisiál Governu nian ne’ebé labele fó sai ba públiku.
Iha diskusaun sira simplifika no hasai tiha esplikasaun detallu ida iha artigu nú. 38 B, tanba ho karáter ne’ebé hadomi ba profisaun jornalista sira-nian, sira sente katak esplikasaun ne’e bele mós fó fali espekulasaun ema balun nian ne’ebé ladun di’ak.
Tanba iha kontestu Timor-Leste nian, nia hateten, mídia mak pilár demokrásia no orgaun importante ba iha prosesu konstrusaun Estadu.
Husi diskusaun ne’ebé naruk nakonu ho amizade no ho kualidade espresaun ne’ebé ida-idak hato’o husi Konsellu Imprensa nomós husi ekipa jurídiku Governu nian, liuhusi Sekretáriu Estadu Expedito Ximenes rasik mak lidera diskusaun ne’e, no ikus mai sira konkorda katak atu bele halakon manipulasaun ka espekulasaun ne’ebé oras ne’e daudaun la’o iha públiku.
Tanba ne’e, sira konkorda hodi foti desizaun ida katak mantein lei ezisténsia no propoin hasai tiha ezbosu-lei nú. 38 B, atu labele mosu konfuzaun no polémika ba orgaun sosiál sira hotu, entaun razaun retira tanba lei ezistente mós ko’alia konseitu ne’ebé hanesan.
Ezbosu-lei komunikasaun sosiál
Iha prosesu halo revizaun lei nú. 5/2014 “Komunikasaun Sosiál” ne’e, husi parte Governu liuliu Sekretária Komunikasaun Sosiál (SEKOMS) aumenta tan artigu ida atu kriminaliza produtu jornalístiku ne’ebé hamosu pro-kontra iha komunidade mídia no sosiedade sivíl nia leet, liuliu kona-ba artigu 38 B (Responsabilidade Kriminál) ho konteúdu hanesan tuir mai;
Publikasaun ka transmisaun testu ka imajen sira liuhusi meiu komunikasaun sosiál, ne’ebé ofende ben jurídiku sira-ne’ebé hetan protesaun kriminál, hetan kastigu tuir termu jerál sira, sein prejuizu ba dispozisaun sira lei ida-ne’e nian no ninia apresiasaun mak responsabilidade tribunál judisiál sira-nian;
Autoridade ba krime sira-ne’ebé komete liuhusi mídia sosiál iha sé de’it mak hakerek testu, imajen ka lian (audio) ne’ebé nia publikasaun ka transmisaun konstitui ofensa ida hasoru interese legál sira-ne’ebé proteje husi lei penal;
Iha kazu publikasaun ne’ebé la autoriza, autór ba krime ne’e mak ema ne’ebé promove krime ne’e;
Diretór, adjuntu-diretór, sub-diretór ka sé de’it mak espesifikamente substitui sira, nune’e mós editór, iha kazu publikasaun la’ós periódika, ne’ebé la kontra, liuhusi asaun adekuada, kometimentu krime liuhusi imprensa no ne’ebé bele halo ida-ne’e, sei hetan kastigu ho pena sira-ne’ebé prevee iha tipu legál korrespondente sira, ne’ebé redús ho datoluk ida ho sira-nia limite;
Kona-ba deklarasaun sira-ne’ebé reprodúsho loloos ne’ebé halo husi ema sira-ne’ebé devidamente identifikadu, ema sira-ne’e de’it mak bele hetan responsabilidade, exetu sira-nia teor/konteúdu konstitui instigasaun atu komete krime ruma;
Rejime previstu iha númeru anteriór aplika mós ba artigu opiniaun sira, bainhira identifika loloos autór;
Kualkér ema-ne’ebé, bainhira hala’o nia profisaun, interfere de’it iha maneira téknika, subordinada ka rutina iha prosesu elaborasaun ka divulgasaun publikasaun ne’ebé kontein hakerek ka imajen kontroversa, hetan izensaun hosi responsabilidade kriminál.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes
