DILI, 29 Janeiru 2026 (TATOLI)–Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, deklara Governu sei haree oinsá kria no halo lei ne’ebé forte hodi taka totál Grupu Arte Marsiál (GAM) no Grupu Arte Rituál (GAR) iha Timor-Leste.
Xanana hato’o nia pozisaun ne’e hodi responde ba konflitu ne’ebé foin lalais akontese iha Tibar, Munisípiu Likisá ne’ebé membru drupu artemarsiá balun asalta malu ho prova hatudu momoos katak mai husi membru Grupu Arte Marsiál no Grupu Arte Rituál.
“Ne’e mak ami haree hela nafatin atu hasai Lei ruma atu hapara tiha Arte Marsiál no Rituál. Problema sira akontese, ita buka tuir, buka tuir Arte Marsiál,” PM Xanana hateten ba jornalista sira iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato Dili, hafoin ramata enkontru ho Prezidente Repúblika José Ramos-Horta, iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, bairru Pite, ohin.
Tanba, relasiona ho konfrontu ne’ebé mosu iha Tibar rezulta uma balun hetan sunu no rahun, inklui sasán uma-laran hanesan estátua no karreta ida hetan rahun totál.
Akontesimentu ne’e akontese iha 25 Janeiru 2025, bainhira Organizasaun Arte Rituál ne’ebé hanaran-an Kolimau 2000 ba partisipa misa inaugurasaun Gruta iha Eraulu, Munisípiu Ermera, fila-fali mai iha dalan mak provoka malu to’o rezulta ema balu kanek no estraga sasán lubuk ida hetan estraga.
Iha konfrontu ne’e, Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) Munisípiu Likisá ne’ebé hetan apoiu husi FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) ne’ebé destakadu iha Likisá to’o kedan iha fatin akontesimentu hodi hakalma situasaun.
Bainhira to’o iha fatin akontesimentu, PNTL konsege kaptura suspeita mane na’in-haat no lori kedan ba Komandu Munisípiu Likisá hodi halo detensaun nune’e ikus submete ba prosesu investigasaun. Prosesu ba konflitu ne’e kontinua la’o tanba sei hein prosesu investigasaun.
Antes ne’e, DILI, 02 Abríl 2025, Governu suspende atividade arte marsiál hanesan ensinu, aprendizajen no prátika arte marsiál kontinua suspende to’o 31 Dezembru 2025 no taka temporáriu ba fatin no instalasaun hotu-hotu ne’ebe destinadu ba ensinu, aprendizajen no prátika arte marsiál.
Projetu rezolusaun ne’ebé ohin Konsellu Ministru aprova ne’e aprezenta husi Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão.
Tuir nota husi Governu, medida ida-ne’e fó kontinuasaun ba Rezolusaun Governu númeru 45/2023, loron 10 fulan-Novembru, ne’ebé prolonga ona husi Rezolusaun Governu númeru 17/2024, loron 24 fulan-abríl no númeru 60/2024, loron 7 fulan-Novembru.
Dokumentu ne’e haktuir katak razaun sira-ne’ebé motiva suspensaun ba ensinu, aprendizajen no prátika arte marsiál no halo enserramentu ba ninia espasu sira, mantein nafatin.
Suspensaun ba prátika arte marsiál ne’e halo tanba konsidera nesesáriu hodi hametin pás sosiál ne’ebé halo dezde Novembru 2023 no asegura katak, iha futuru, prátika arte marsiál akontese de’it iha ámbitu desportivu, hodi promove valór dixiplina, sivizmu no formasaun umanista entre joven sira.
“Ida-ne’e mak sai justifikasaun hodi estende suspensaun no enserramentu temporáriu ba instalasaun sira ne’ebé relasiona ho atividade sira-ne’e,” refere nota ne’e.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes






