OEKUSI, 03 Fevereiru 2026 (TATOLI) – Prezidente Autoridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA), Régio da Cruz Salu, hamutuk ho Asosiasaun Leno Atoni Oekusi (ALAO), tersa ne’e, kuda du’ut Vetiver iha área estrada Paut aldeia Oébaha suku Bobometo sub-rejiaun Oésilo hodi satán rai no prevene akontesimentu erozaun.
“Ita kuda du’ut ne’e di’ak atu prevene rai-halai, tanba ho du’ut ne’e bele kaer-metin rai-ne’ebé konsidera risku ba erozaun tanba ne’e besik estrada ninin liu-liu foho-lolon sira hodi satan rai, tanba ne’e ita koopera ho ONG lokál ne’e. Sira mak responsabiliza dezde tinan kotuk kontinua to’o ohin,” Prezidente Autoridade RAEOA dehan iha aldeia Oébaha, ohin.
Notísia relevante:Konserva ambiente, PM Xanana kuda du’ut Vetiver iha fronteira Oésilo
Iha fatin hanesan, Prezidente Asosiasaun ALAO, Firmindo Caunan informa, atividade ne’e akontese tanba kolabora ho Diresaun Rejionál Infraestrutura (DRI) hodi identifika estrada ne’ebé konsidera risku rai halai, tanba ne’e, mak komesa tinan kotuk, kuda ona 3000 iha sub-rejiaun Oésilo iha área fronteira, inklui dalan ba aldeia Hoineno no Oébaha.
“Iha tinan ne’e komesa iha Janeiru, ita kuda ona 200 iha ha área Sikone suku Bobokase sub-rejiaun Pante Makasar no ohin kontinua mai fali estrada husi Paut

ba ponte Bitopa, tanba ita haree rasik, estrada sira ameasadu atu kotu tanba rai-halai, ne’ebé ami sei kontinua prepara viveiru tanba tuir planu ALAO sei kuda rihun-25 kobre hotu sub-rejiaun haat iha Oekusi,” nia hateten.
Koñese Du’ut Vetiver
Du’ut vetiver mak plantasaun du’ut tropiku ho nia abut nani kle’an iha rai okos, utiliza ba halo konservasaun rai no prevene erozaun, no ajuda atu mitiga rai monu.
Plantasaun ida-ne’e koñese siéntifikamente hanesan crysopogon zizaniodes no vetiver parte ida husi família Poaceae. Du’ut vetiver ne’e mós bele moris to’o metru lima tuun ba rai okos, ida-ne’e sai hanesan solusaun naturál ne’ebé efetivu liu atu prevene erozaun hametin foho loron sira.
Karakterístika Prinsipál
- Naran lokál: Vetiver
- Naran sientífiku: Chrysopogon zizanioides
- Família: Poaceae (família ai-nahe)
- Ain: Moris loos ba rai okos, kle’an tebes, la namkari ba sorin
- Abitat: Rai tropikál no subtropikál, seguru hasoru rai-maran no inundasaun
Benefísiu Ekolójiku
- Mitigasaun rai-halai: Vetiver nia abut hametin estrutura rai iha foho-lolon ne’ebé aas
- Konservasaun rai: Prevene erozaun iha rai agrikultura no to’os sira
- Kontrolu inundasaun: Absorve bee neʼebé maka barak liu no hamenus bee-sa’e neineik
- Purifikasaun rai no bee: Absorve toxina sira (veneno), metál pezadu sira, no poluente sira
Jornalista: Abílio Elo Nini
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo




