DILI, 10 Fevereiru 2026 (TATOLI) – Blue Ventures Timor-Leste (BVTL) selebra dékada nia ezisténsia hodi apoia konservasaun tasi sustentavel ne’ebé lidera husi komunidade iha tasi-ibun sira iha Timor-Leste ho tema “Tinan 10 Esforsu Koletivu Harii Kosteira ne’ebé Reziliente ba Konservasaun Tasi Sustentavel”.
Selebrasaun aniversáriu BVTL ba tinan 10 akontese durante loron 10 no 11 Fevereiru 2026, iha Fundasaun Dili, no marka viajen BVTL nian hodi harii parseria forte ho komunidade kosteira, autoridade lokál sira, no ajénsia Governu nian sira.
Dezde inísiu 2016, BVTL promove aprosimasaun konservasaun tasi bazeia ba komunidade ne’ebé fó énfaze ba lideransa lokál. Aprosimasaun ida-ne’e reprezenta mudansa signifikativa ida husi modelu konservasaun ida husi leten ba kraik ba jestaun tasi nian ne’ebé lidera husi komunidade, integra matenek lokál Tara-Bandu nian no utiliza dadus ne’ebé jere husi komunidade.

Diretora-Ezekutiva Blue Ventures Timor-Leste, Bernadete da Fonseca, hateten tinan sanulu liubá, Blue Ventures hahú nia viajen iha país hodi apoia espedisaun tasi nian no ekoturizmu iha illa Ataúru. Ida-ne’e hanesan inísiu umilde ida, maibé ida ne’ebé harii iha fiar katak komunidade kosteira bele sai hanesan forsa prinsipál ida hodi proteje tasi bainhira sira hetan kbiit no apoiu.
Iha tinan sanulu nia laran, BVTL la’ós de’it implementa programa no projetu sira, maibé asiste mós mudansa tanjíivel iha nivel komunidade. Peskadór, foinsa’e, no líder lokál sira hola ona papél ativu ida hodi proteje rekursu tasi nian.
“Ami haree ona ahu-ruin sira rekupera, peska sira rekupera, no família sira iha tasi-ibun hetan oportunidade foun sira. Konservasaun tasi nian la’ós buat ida ne’ebé halo ba komunidade, maibé buat ida ne’ebé halo husi komunidade”, Bernadete hateten.
Ho ezisténsia tinan 10 Blue Ventures Timor-Leste ne’e konsege fó kbiit ba komunidade kosteira hodi dezenvolve área kosteira hitu, liuhusi estabelese Locally Managed Marine Areas (LMMAs), ne’ebé hametin lideransa komunitária, no promove konservasaun tasi sustentavel iha munisípiu oioin iha Timor-Leste tomak.
Área kosteira hitu ne’ebé komunidade dezenvolve no jere lokalmente hanesan iha Dili (Hera no Ataúru), Manatutu (Ilimanu), Manufahi (Betanu), no Ainaru (Foho-Ailiku, Hatu-Udo) ho totál uma-kain hamutuk 3.468 mak benefisia husi programa konservasaun no sustentabilidade meiu subsisténsia.
Aleinde ne’e, estabelese ona grupu empréstimu hamutuk 12 ho totál onsa $15.478, hodi fó apoiu ba inkluzaun finanseira iha komunidade kosteira sira.
Lihuhusi programa LMMA ne’e komumunidade kaer ikan hamutuk kilógrama 12.212, liuhusi sistema dadus komunidade nian, ne’ebé uza hodi informa foti desizaun iha nivel lokál. Jornada organizasaun ne’e importante tebes tanba hahú ho apoiu ba espedisaun mariña no ekoturizmu iha Illa Ataúru.
BVTL fiar katak integrasaun siénsia no tradisaun lokál sira, hanesan Tara-Bandu, sai hanesan xave ba konservasaun susesu, enkuantu apoia mós kompromisu globál 30×30 atu proteje porsentu 30 husi área tasi nian to’o tinan 2030.
Komandante Komponente Naval F-FDTL, Komodoro Higínio das Neves, apresia kontribuisaun BVTL hodi apoia esforsu konservasaun tasi iha Timor-Leste no hasa’e konxiénsia públika kona-ba importánsia proteje tasi.

“Hanesan nasaun arkipélagu, tasi maka ita-nia futuru. Esforsu sira husi Blue Ventures hodi fó kbiit ba komunidade kosteira sira hodi komprende importánsia husi konservasaun tasi nian, liuliu resife korál sira no abitat sira ikan nian”, dehan.
Nia subliña komponente Mariña F-FDTL apoia tomak ba BVTL nia atividade sira, ne’ebé kontribui ba protesaun rekursu tasi nian no reziliénsia komunidade kosteira nian.
Iha komemorasaun aniversáriu BVTL durante loron rua ne’e realiza mós espozisaun fotografia ida ho títulu “Oceans Through Our Eyes” no atuasaun muzikál sira ne’e realiza iha loron 10 fulan-Fevereiru.
Iha loron 11, BVTL hala’o OCEAN Talk Show ne’ebé diskute kona-ba reziliénsia komunidade kosteira no jestaun peska sustentavel, no mós programa envolvimentu juventude sira liuhusi atividade sira ho tema “Joven Guardiaun Oseanu nian.”
Eventu ne’e partisipa husi diplomata sira ne’ebé serbisu iha Timor-Leste, nune’e mós Enviadu Espesiál Adão Barbosa nu’udar Embaixadór ba Mudansa Klimátika no Prezidente Nasaun Menus Dezenvolvidu (PDD), hodi hatudu komunidade internasionál nia apoiu ba esforsu konservasaun tasi nian ne’ebé sustentável iha Timor-Leste.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora





