Pe. Heri Soares, SVD.
Moris mak domin, domin mak hadomi. Tanba, bainhira ita lakon domin no hadomi iha ita-nia moris, mak ita sei lakon mós buat kmanek hotu moris nian iha ita-nia moris tomak, nu’udár Nain ba moris-domin no hadomi nian ne’e.
Realidade no esperiénsia moris ema-nian iha tempu agora hatudu katak iha konflitu barak mak mosu iha ema ida-idak nia relasaun hanesan umanu ba iha domin no hadomi. Klaruké hanesan filózofu Jean Paul-Sastre dehan; “Ema mak sai Infernu ba nia moris rasik”.
Iha ne’e, ita hatene katak konflitu hanesan reasaun ida-ne’ebé mak ba ita susar atu hafahe husi ita-nia moris. Ho ida-ne’e mós mak ohin loron ita enfrenta konflitu iha ita-nia moris mak hanesan konflitu iha ita-nia nasaun (polítika, sosiál no ekonomia), konflitu família, konflitu iha servisu fatin, konflitu entre domin (namoradu no namorada), no ikus liu konflitu ho ita-nia fuan liuliu kona-ba domin no hadomi ne’e.
Ho konflitu ne’ebe mak ita hasoru, maibé ita nafatin respeitu malu no hadomi malu nu’udár Maromak Nia ilas. Ita sei iha nafatin, entre moris iha domin no hadomi. Maibé, ita kontinua husu, oinsá domin no hadomi ne’e sei iha ninia valór? Bazeia ba perspetivu Gabriel Marcel, ita koko hodi komprende konflitu husi perspetivu moris nian ne’ebé mak iha ninia dignidade rasik, hanesan pergunta boot ne’ebe mak tuir mai kona-ba domin no hadomi.
Iha artigu ida-ne’e, hakarak lori de’it ita tama ba reflesaun loron Hadomi Malu ka iha loron domin nian (Valentine Day), ne’ebe mak ohin loron ita ho mundu tomak selebra.
Valentine Day
Valintine day baibain mós ema selebra hodi hanoin hikas fali loron Santu Valentino nian. Iha ne’ebe, Valentine’s Day hahú husi padre ida ema husi Roma nian iha sékulu III nian liu ba. Iha istória ne’ebé iha, katak iha altura ne’eba Liurai Claudio II bandu ema atu kaben. Razaun ne’ebé nia halo tanba iha tempu ne’eba mane hotu iha obrigatóriu hodi tama militár no sei haruka sira ba halo funu no nune’e mós sira labele hanoin sira ida-idak nia família, bainhira sira hala’o funu.
Ho asaun ne’ebe akontese mak, Santo Vanlentino ho fuan no aten brani foti dezisaun no opsaun ida hodi deklara katak povu Romanu bele kaben no nia rasik mak sai hanesan boa ezemplár ida. Lala’ok refere identifika husi Liurai Claudio II. No, Santu Valentino mós hetan kapturasaun no hatama nia ba iha prizaun ou kadeia no ikus mai nia hetan pena de morte (hukuman mati).
Antes nia kakorok hetan tesi husi Liurai Claudio II, Santo Valentino koko hakerek karta ida iha loron 14 fulan-Febreiru. Iha karta ida-ne’ebé mak nia rasik hakerek katak “Adeus” no karta ne’e halo liurai nia oan feto iha altura ne’eba laran monu ba Santo Valentino. Liafuan ne’ebé simples From Your Valentine, ne’e mak lian ikus husi Santo Valentino ba Liurai nia oan feto ne’e. Liafuan ne’e la mate iha tempu ne’eba, maibe liafuan ne’e ohin loron sai liafuan ne’ebé mak úniku no populár iha mundu tomak. Istória ne’e ikus mai sai rejenerasaun ba ema hotu iha mundu hodi relembra loron ba domin no hadomi nian hodi kumprimenta malu iha loron 14 fulan-Fevereiru kada tinan.
Signifikadu husi moris maki ha moris
Uluk knanain ha’u hahú ho hanoin ka perspetiva Filozofia husi filózofu Gabriel Marcel nian kona-ba signifikadu moris ne’ebé mak iha ninia signifikasaun rasik. Moris ne’ebé ho signifikasaun akontese bainhira mosu situasaun sira-ne’ebe mak fundamentál ne’ebé mak ha’u ata kolabora ho ezisténsia hotu ha’u-nian ne’ebe mak sai satisfasaun mai ha’u-nia hanoin hodi bele realiza situasaun refere sai otima iha ha’u-nia moris.
Hanesan ema, baibain mosu indivudualizmu ne’ebé mak konsidera ita-nia an mak importante no dehan; “Ha’u mak sai buat hotu no ba buat hotu-hotu ha’u iha ba ó”. Impaktu husi ne’e mak muda ema hodi laiha sentimentu umanu ba nia belun sira-ne’ebe mak loloos ne’e prezisa duni ita-nia tulun. Jean-Paul Sartre haktuir tan katak; “Ema hanesan ema ida-ne’ebe mak sai ema ba ninia an”.
Signifika katak, hanesan umanu ne’ebé mak moris ho konsiénsia no livre ba ninia an rasik, mak ninia impaktu ne’ebé mosu mak nafatin ita konsentra ba ninia aan rasik. Ba nia ne’e ema seluk hanesan tiha inimigu boot ida-ne’ebé mak nia hodi subar an ba, atu nune’e nia bele hetan moris ho Liberdade ne’ebé laiha domin.
Ho lala’ok refere, ita prezisa hatene katak ema ida-idak mak sei sai na’in ba nia moris. Ida-ne’e mak bele enkoraja ita hodi defende ita-nia dignidade no outonomia pesoál no hodi rejeita ema seluk ne’ebé mak mai hodi atu destroe ita-nia moris no liberdade ne’ebé ita iha ona. Iha ne’e, ita prezisa tau importánsia ba relasaun ema ida ho ema seluk sai hanesan fatin ne’ebé mak nakonu ho esperansa domin nian no konflitu ne’ebé mak mosu sempre sai hanesan oknum sira-ne’ebé mak ema ida-idak iha ninia objetivu rasik.
Ida-ne’e mós mak prezisa ita tau importánsia hodi defende sira-nia an. ‘Ego” ka “ha’u-nia an” iha ninia impaktu importante sira-ne’ebé mak hodi hamoris situasaun ne’ebé mak bele halibur ema hodi identifika sira-nia signifikadu moris iha domin no hadomi.
Bazeia ba hanoin ne’ebe iha, ha’u fiar katak “Ha’u iha posibilidade hodi sai ema-ne’ebé mak perfeitu. Iha ne’ebé, ha’u bele lori ema seluk ka “ó” hodi końese ó-nia mundu rasik”. Substánsia moris, ema tenke iha transparánsia ba malu, atu nune’e bele iha reflesaun ne’ebé mak pozitivu ba moris hanesan ema-ne’ebé mak iha valór iha mundu.
Iha moris tenke iha reflesaun. Ema-ne’ebe moris laiha reflesaun, nia la serve atu moris iha mundu ida-ne’e. Hanesan, iha ne’e, iha forma rua kona-ba reflesaun nian ba moris. Reflesaun primeiru mai ho ninia karáteristiku objetivu, iha ne’ebe saida de’it mak mosu iha moris, nia mai ho opsaun oioin iha fatin no tempu. Lala’ok hanesan ne’e, ita hanaran “perspetiva problema” ka konflitu.
Reflesaun segundu dehan katak, ita haree prezensa ema seluk iha ita-nia moris hanesan mistériu ida. Prezensa ne’ebé mai la’ós de’it nia iha maibé prezensa ne’ebé mak iha katak lori mós ninia valór pozitivu ba ema seluk. Tanba, iha ne’ebé ema seluk nia prenzensa mós sai hanesan ita-nia moris rasik. Prezensa iha ninia realizasaun ne’ebé mak signifikadu tebes iha domin no hadomi.
Fundamentu husi ema ida-idak hanesan motivasaun ida-ne’ebé mak sempre iha transparánsia no motivasaun ba malu iha moris loro-loron nian hanesan umanu. Tanba, ema prezisa iha domin no hadomi ba malu hanesan família ida de’it iha moris, ne’ebé mak hanesan Gabriel Marcel baibain hanaran relasaun inter-subjetivu (prezensa, hasoru malu no tulun malu) atu nune’e hodi bele kompleta malu iha moris liuliu “domin” no “hadomi”.
Relasaun iha “domin” no “hadomi”
Husi perspetiva Gabriel Marcel nian ne’ebé mak dehan domin mai husi ezijénsia ema ida-idak nian. Domin ne’ebé hela iha ema-nia fuan hanesan vokasaun ida ba moris, iha ne’ebé domin bolu ema hodi hadomi ema seluk. Domin hanesan esperiénsia ne’ebé mak konkretu no pesoál de’it mak bele sente no komprende hodi hola parte iha laran, hodi define husi ema seluk katak ema-ne’ebe mak iha duni ninia domin no hadomi ba nia emar sira.
Gabriel Marcel halo distingsaun entre hadomi hanesan faktu objetivu ida no domin hanesan atividade existensiál nian ida. Domin hanesan atividade ezijensiál, signifika katak domin ne’e hanesan “prosesu sentimentu fuan nian ida-ne’ebe mak susar atu hatudu ninia an”. Hadomi iha ninia signifiksaun katak hadomi ne’e mós hanesan prosesu ida-ne’ebe mak nafatin iha ninia kontinuasaun no sei laiha ninia limitasaun.
Ha’u hadomi ó, signifika ha’u hadomi ó tinan ba tinan (iha minutu, oras, loron, fulan no tinan), no iha durasaun tempu nian ne’ebe hatudu iha ninia ezijénsia rasik. Katak, ha’u nafatin nunka mais para iha momentu ida atu hadomi ó. Maibé, ha’u-nia domin ba ó nafatin naksuli an hanesan bee-matan inan ne’ebe nunka atu hamrook ba nia bee-matan oan nian.
Tuir mai, Gabriel Marcel mós haktuir tan katak hadomi signifika “ó sei la-mate, maibé ó sei moris iha nia fuan no ó fuan”, ne’e hanesan saida mak baibain akontese. Bainhira ema-ne’ebé ita hadomi nia hakdook an husi ona ita, ita nafatin hadomi nia no nafatin hateten katak nia mak iha ha’u-nia moris no nia nafatin hela iha ita-nia fuan ne’ebé mak hadomi.
Hadomi hanesan faktu, objetivu ida mak hadomi ne’ebé iha ba nia, ne’e iha duni domin no domin ne’e bele hatudu iha ninia realizasaun hadomi nian ne’ebé mak ita bele sente ho sentimentu ne’ebé mak hanesan. Tanba, ho ida ne’e mak ita bele dehan domin mós tama iha kategoria fatin no tempu no ita bele halo deskripsaun tuir ita-nia sentimentu domin no hadomi ne’ebé mak iha. Iha ne’e, hakarak hateten mai ita mós katak iha domin ba nia hodi hadomi, hadomi ba nia iha nia fatin no tuir tempu ne’ebé mak permite ba ó atu hadomi nia.
Observa domin hanesan faktu mak iha ninia signifika katak ita-nia observasaun kona-ba domin ne’e hanesan problema ida tanba ita-nia domin ne’ebé mak mai hanesan provizoriu de’it no domin ne’e mai tuir tempu maibé nia laiha fatin atu hela ba. Iha ne’e, ita-nia domin ne’ebé sei la obriga ita atu hadomi tanba ita haree husi ema-nia maneira no fitiu sira hanesan nia bonitu-bonita, riku, sexy, no selu-seluk tan.
Hadomi ho tipu ida hanesan ne’e, mak bainhira bonitu-bonita, riku ne’e sei lakon no mohu nabeen, domin mós sei lakon no mohu nabeen hanesan maho-been dadeer ne’ebé mosu mai tuir nia tempu de’it. No, bainhira domin sai hanesan atividade eksistensiál ida mak domin ne’e sei sai mistériu (domin ne’e sei belit metin iha ó fuan no ha’u fuan). No, bainhira, domin ne’e mai husi fuan no ó-nia domin no hadomi ba nia mai duni husi ó-nia fuan kiik nia haruka. Ó hadomi nia ho ninia limitasaun, transparánsia, prezensa ba nia sai signifikadu, prontu akompaña nia iha tempu di’ak no aat no iha ne’eba mak foin hatudu ó-nia onestidade no umilidade ba domin no hadomi ne’ebé loloos.
Hadomi ne’ebé mak hanesan haktuir husi Gabriel Marcel ne’e ideál tebes. Tanba, hanesan saida mak haktuir husi filózofu Sartre katak “moris ne’e simplesmente que simples, no nia hanesan konflitu ne’ebé mak akontese mai ita hodi hala’o examinasaun ba ita ida-idak nia an, iha ne’ebé konflitu ne’e la’ós atu sai hanesan parte autentiku ida iha ita-nia moris rasik”.
Iha ne’e, nia mak hakarak hafanun ita hodi haree saida mak sai prioridade liu mai ita, tanba ema iha ninia ezijénsia rasik ne’ebé mak moris sei prezisa ema seluk hanesan parte husi nia an rasik, no nafatin kontinua respeita ema seluk nia diferensa mak ita-nia moris sei la lakon leet de’it. Maibé ita-nia moris sai mós lalenok no naroman ba ema hotu, katak “moris mai husi ema, ba ema, no sei fila-fali ba ema”.
Iha ita-nia moris sosiedade nia laran mós, husi parte ida konflitu mós bele hatudu mai ita dinamiku moris ema-nian ne’ebé mak bele hatudu an ho momoos iha sira-nia esperiénsia moris loro-loron nian, iha ne’ebé sira esforsu sira-nia aan maske hasoru dezafiu oioin. Iha ne’e mak foin haraik mai ita konsiénsia ida katak konflitu lolos ne’e hakarak haraik ba ema ida-idak atu dezenvolve sira-nia an oinsá bele kria moris hamutuk no armonia iha sosiedade.
Tanba, hanesan ema mak tenke prezisa respeita ema seluk hanesan mós ema, no la’ós hanesan saida mak Gabriel Marcel dehan hadomi nia la’ós tanba hanoin nia ka hanesan saida mak nia dehan iha nia termu “tékniku degradasaun” iha ne’ebé ema seluk destroe ema seluk, mak hanesan nia ne’e la’ós ema-ne’ebe mak iha kapasidade atu halo krítika maibe haree nia hanesan osan-mean ne’ebé mak folin boot ba ó no ba ema seluk iha domin no hadomi.
Gabriel Marcel haktuir tan katak, moris hamutuk ba ita hanesan tempu ne’ebé mak dialogal, iha ne’ebé ajuda ema bele iha tempu ba malu hodi fahe domin no hadomi ba malu. Prezensa ema seluk nian la’ós sai hanesan pozisaun ne’ebé mak atu elemina ita, maibé prezensa ema-nian sai hanesan ita-nia parseiru diálogu ida. Iha parte relasaun ho politika mós asaun konflitu sempre mosu, iha ne’ebé líder politiku sira kompete malu hodi hadau ukun no hakarak sira mak sai hanesan ikon ne’ebé üniku ba publiku katak sira mak iha domin no hadomi ba nia povu sira.
Lia Maktaka
Ohin loron, 14 Fevereiru 2026, to’o ona iha ne’ebe (?), ita-nia relasaun domin no hadomi ba ita-nia maluk sira (inan-aman, amigu-amiga, namora-namoradu, no selu-seluk tan (nsst). No, iha ne’ebé, ita nafatin mantein ita ida-idak nia domin no hadomi ne’ebé ita iha hodi simu ita-nia belun sira hanesan ita-nia aan rasik. Ita sei nafatin iha intensaun hodi simu diferensia ideias, politiku no ema ida-idak nia lala’ok úniku sira. Moris hanesan domin ne’ebé iha hodi hadomi tanba iha ne’ebé ita lakon domin no hadomi, mak automatikamente ita sei lakon hotu kmanek no murak moris ne’e nian.
Laiha liafuan seluk ida atu troka liafuan domin
La imajina katak iha loromatan dadeer nian,
nia deskobre ninia sentimentu no dehan,
‘ha’u hadomi ó’, ‘ha’u iha domin ba ó’.
Mosu mai hanoin ida no ha’u husu;
Saida mak husi ninia razaun ida-ne’e?
Seraké nia hadomi ha’u iha ha’u-nia krekas no bokur?
Ha’u isin-lolon?
Ha’u hanoin?
Ka, nia hadomi ha’u iha momentu ida-ne’e de’it,
maibé la’ós iha momentu sira tuir mai?
Onestidade, no dehan, la fasil hodi komprende no hatene domin.
Lia-loos, liafuan domin mai ho ninia simbólu fonétiku ne’ebé mak laiha signifikasaun, ne’ebé mós mak haklekar aan iha nia sorin.
Bravo hanesan ema (Ha’u, ó no ita), mak sai sasin no hodi fó signifikasaun kona-ba liafuan domin ho ninia signifika ne’ebé mak kognítifu no iha ninia definisaun emosaun; no ikus mai kontinua hamoris nia iha moris loro-loron nian ho domin no hadomi (Antolojia Poezia Udan-Rahun, 2023).
Moris hodi simu domin no hodi rejera domin ne’e ba malu. Tanba domin mak boot-liu buat hotu-hotu. Iha ne’ebé, ó moris laiha domin no hadomi, ó moris sei namlaek no mate leet iha loromatan nia manas no anin fuik nia lian. Hadomi ba, bainhira ó sei moris. Moris ba, iha domin no hadomi. Hili ba, ó moris ho kmanek ksolok domin nian.
Amor… Ha’u sente la kmanek, dala ida tan, ha’u atu dehan ba ó “I LOVE YOU TO MUCH”. Maibé, ho ksolok domin no hadomi loron ohin nian ne’ebe ha’u iha ba ó, mak ohin ha’u dehan dala ida tan ba ó “I LOVE YOU MORE. Tanba, domin mak buat hotu-hotu, domin la ha nia limitasaun ida. Katak domin mak domin no domin sei laiha nia ninin no rohan. Domin ezije ita atu hadomi malu, atu ita moos bele moris iha domin no hadomi ida mak DOMIN. “Domin” no “Hadomi” mak “Ukun-Fuan Moris”.
*) Hakerek-na’in atuál Pároku Igreja Nossa Senhora do Rosário de Fátima Uatolari-Iralere no daudaun ne’e hela iha Uatolari-Viqueque.
