(Gén. 2:7-9; 3:1-7, Roma 5:12-19, Mat. 4:1-11)
[Reflesaun ba domingu dahuluk tempu kuarezma nian]
Hosi: Pe. Heri Soares, SVD*)
Iha ita-nia moris dalawa’in ita sente lakon husi ita-nia moris tanba ita-nia moris domina ho sala no ita rasik la konfia an no ikus konsidera moris ne’e laiha valór? Ita sente baibain de’it, meske situasaun provoka hela ita-nia fuan tanba ita rasik komete ona sala iha ita-nia moris, maibé ita la konsiente saida mak ita halo. Leno fali ita-nia an ba mundu ne’ebé mak luan no ita-nia moris, ita sente hanesan oportunidade ida mai ita hodi buka tuir atu bele deskobre fila-fali ksolok ida mak hakfuni hela iha lalehan (paraíso) ida ne’ebé mak durante ne’e ita sente lakon husi ita an.
Entaun to’o iha ne’e, ita rasik sei hetan fila-fali saida mak sai loloos hanesan paraíso ida moris nian ne’ebé konsidera moris ne’e sempre natoon no la susar, sempre iha dame no la iha konflitui, iha mak amigu no laiha inimigu. Ida-ne’e dalan ne’ebé di’ak atu lori fila-fali ita ba situasaun paraíso nian; moris ne’ebé perfeitu ita deskobre bainhira ita iha kompromisu ho ita-nia natureza no ita-nia maun-alin, bin-feton sira ne’ebé mak sai hanesan koroa ida husi kriasaun hotu moris nian mai ita nu’udar prémiu boot ida ne’ebé Maromak fó ba ita. Karik nune’e no loos duni, tanbasá situasaun hirak ne’e hahú lakon neineik iha ita-nia moris ohin loron?
Leitura sira ohin nian importante tebes mai ita sarani kristaun hotu-hotu atu bele halo meditasaun, hodi ita bele hadi’a hikas ita ida-idak nia fuan. Atu nune’e, Maromak Nia Futar Liafuan sai liafuan inspirasaun hodi ita bele halo mós evaluasaun ba ita-nia moris nu’udar ema kristaun, hodi harii no hadi’a fila-fali ita-nia relasaun ne’ebé mak ladun di’ak iha ita-nia moris pasadu ho Maromak nomós ita-nia belun sira.
Hanesan ohin iha leitura dahuluk ne’ebé haktuir hikas istória paraíso ne’ebé sai hanesan fatin dahuluk ba ita ema hodi komete sala ba dahuluk. Istória ida-ne’e mak sai istória espirituál hodi konsiensializa fila-fali ita katak ho ita-nia unidade kristaun mak sai hanesan oportunidade di’ak hodi ita bele goja situasaun paraíso ne’ebé loos iha ita-nia moris.
Hanesan iha Evagelu haktuir mós istória tentasaun kona-ba Jesus nian. Istória ida-ne’e sai mós hanesan istória vokasaun ita ema ida-idak nian ne’ebé Maromak bolu fila-fali ita hodi fó hanoin oinsá mak ita harii hikas paraíso ne’ebé lakon ona husi ita an. Asaun reál hatudu rasik husi atitude Jesus nian ne’ebé sai atitude ita hotu nian, bainhira nia kumpre hodi hala’o jejún loron 40, kalan 40 iha desertu. Temátika husi istória ne’e, hafanu hikas ita atu iha konxiénsia foun ida katak tentasaun sempre mosu no iha hodi hafutar ita-nia moris, diabu ka satanas sempre uza ita nia frakeza hodi hamonu ita no halo ita dook husi ita-nia paraíso rasik, paraíso ne’ebé sai hanesan jardin alegria.
Jesus husu atu ita nafatin kuidadu ho diadu-satanas, tanba tentasaun sempre mai ho figura-figura falsu sira-ne’ebé mai la’ós haklaken Maromak mak mesak ida de’it ne’ebé baibain ita reza iha Kredo katak “Hau Fiar Maromak mesak ida de’it”, maibé mai haklaken fali Maromak-Maromak mak barak tuir sira-nia versaun rasik. Husi ne’e, ita bele reflete katak; iha ita-nia moris ohin loron mosu preokupasaun oioin ne’ebé sai tiha kestaun komun ba ema hotu, bainhira ita rasik sente la satisfas ho ita-nia realidade moris, no lakohi moris ho saida mak iha maibé ita hakarak moris ho buat hotu-hotu ne’ebé mak iha hodi lori ita hasees an husi ita-nia paraíso rasik.
Haree ba situasaun hirak ne’e, iha pontu importante tolu ne’ebé hakarak aprezenta ba ita hotu atu bele lori ita ba aprofunda di’ak liután leitura sira ohin loron nian.
Primeiru, ita tenke kuidadu ho hamlaha, ki’ak no terus. Situasaun ida-ne’e bele lori ita hakbesik an ba Maromak no ita-nia maluk sira, maibé mos bele halo ita sai monster ba ita-nia maluk seluk. Baibian ita faan Maromak nia naran, maibe ita moris la tuir nia liafuan no hanorin sira. Asaun hirak ne’e mak ohin loron hamoris ho obrigatóriu situasaun sira odiu no vingansa.
Iha ne’e halo ita dalaruma hatudu an hanesan Leão hamlaha, hanesan mós tasi ne’ebé nunka mais nakonu. Hakarak dehan de’it; ksolok la’ós kestaun ita atu sura husi ita nia moris, hanesan saida mak ita sente. Maibe perigozu mós ho saida mak ita iha hodi taka matan ba intervensaun Maromak nian ne’ebé hatudu an iha prezensa ita-nia maun-alin sira.
Jesus dehan: Ita ema la’ós moris de’it hosi paun maibe husi Liafuan ne’ebé sai mai husi Nia ibun. Lisaun Jesus nian ida-ne’e hakarak konsiente ita ba iha situasaun ita ida-idak nia an no la presiza kria buat saida mak la presizaa atu iha hodi akontese ho ita-nia an no ita-nia moris. Tanba bainhira ita loke fuan hodi simu nia liafuan, ita habosu ita an no ita-nia maun-alin sira. Bainhira ita moris tuir nia liafuan, ita rasik hariku ita an ho ita-nia maun-alin sira. Bainhira ita haklaken nia liafuan, ita prontu hodi simu moris ida-nia realidade ho Nia ukun-fuan.
Segundu, buka ba hodi hetan no hodi haii fila-fali paraíso ne’ebé mak lakon, tanba fiar de’it sei la to’o. Fiar tenke influénsia moris no moris tenke espresa nia an ho loloos tuir saida mak ita fiar. Hanesan São Tertuliano fó ninia hanoin refletivu ida nune’e; credo quia absurdum est (ha’u fiar tanba buat ne’e abstratu), hodi deklara nomos konsola ita kona-ba importánsia husi fiar ne’e rasik, katak fiar iha nia ne’ebé maske la haree ho matan no kaer ho liman, maibe nia espíritu ne’e moris.
Santo Agostinho ne’ebé nu’udar aman ida ba Igreja, nia mós haree fiar ida-ne’e hanesan atitude obrigatóriu ida hodi dehan katak; credo ut inteligam (Ha’u fiar hodi komprende), katak ha’u komprende ona Nia bainhira ha’u esperementa moris hotu, maibé moris ida-ne’ebé ha’u rasik laiha mak moris ida-ne’ebé mai husi Maromak.
São Anselmo hosi Canterbury espesifikamente tau prioridade ne’ebé koeréncia kona-ba papel hanoin nian ba iha fiar ida katak; fides quarens intelectum (fiar hodi buka definisaun atu komprende). Ba nia fiar iha nia definisaun, maibé ba Maromak laiha definisaun, tanba Maromak mak naran ida-ne’ebé eziste horsehik, ohin no aban ba nafatin.
Santo Tomas de Aquino, nu’udar filózofu no teologo boot Katólika nian deskobre mós hanoin ida kona-ba importánsia fiar hanesan dalan ida hodi tulun ita atu hanoin nu’udar preambulum fidei (introdusaun ida hodi ba komprende kona-ba fiar)–Berfilsafat dan Berteologi Bersama Thomas Aquinas, 2002.
Hanoin hirak ne’e atu lori ita hodi ba komprende di’ak liután saida mak ita fiar no fiar nanis ona iha ita-nia moris. Ita nu’udar ema-ne’ebé fiar ba iha Maromak maibé dalaruma mós ita nafatin fiar no adora Maromak-Maromak seluk ne’ebé mak ita rasik kria no ita hamosu, popularidade ba ita an, iha podér ne’ebé aas no laiha konsiderasauncba ita-nia maluk seluk.
Maibe ita haluha tiha katak oportunidade di’ak ne’ebé mak presiza ita projeta hodi proteje ita-nia maun-alin sira nomós iha oportunidade seluk ne’ebé espesifiku liu hodi serbí ema barak iha ita-nia moris. Ida-ne’e mak ita hanaran unidade ita ema kristaun ne’ebé dehan; bainhira ita serbí malu ho fuan no laran moos, signifika ita haree ema seluk hanesan Imajen ida husi saseluk ida ita-nian ne’ebé mak presiza ita hadomi no tau matan.
Terseiru, prezensa mundu ne’ebé ho ninia kmanek oioin, presiza ita kuidadu atu ita labele sai “kuitadu” iha loron aban bainrua. Ninia kmanek bele lori ita hodi sente kmanek sira Maromak nian nomós halo ita hamout an ba kmanek mundu nian ne’ebé dalaruma halo ita lakon orientasaun moris no ita konsidera moris ne’e hanesan ponte ida hodi lori ita ba moris ne’ebé mak sei mai. Seráke husi ita rasik iha mehi ida atu realiza mehi ne’e sai realidade? Tempu Kuarezma sai hanesan oportunidade kmanek no kmook ida mai ita, ita presiza tebes kuidadu an no labele kria buat ne’ebé la presiza atu ita kria tanba kriadór ne’e rasik oferese ona mai ita buat hotu-hotu mesak kmanek no furak.
Tempu kmanek no forte mai ita sarani tomak iha momentu ne’ebé ita hala’o hela mak Orasaun, Jejún no Karidade. Iha ne’e la’ós de’it esforsu ida atu ita hala’o tanba regra Igreja nian maibé ita iha esforsu rasik atu oinsá ita hala’o ho fuan no laran hodi fó influánsia ne’ebé reál hodi transforma ita-nia fiar ne’e rasik nu’udar ema sarani di’ak. Iha ne’e husu ita-nia unidade mak sai hanesan oportunidade atu ita fila hamutuk hodi harii hikas ita-nia paraíso, nomos konkista ita-nia mehi sai mehi ida mak reál no atuál.
Iha posibilidade ne’ebé di’ak, ita mós halo hanesan Jesus ne’ebé dada an husi atividade loro-loron mundu nian atu bele tama kle’an ba ita-nia an hodi haree di’ak liután, oinsá ita-nia mehi seidauk sai realidade no hodi bele kria fali dalan ida mak di’ak hodi bele realiza mehi ne’ebé ita iha ona. Dalan hodi ita deskobre fila-fali ita-nia paraíso ne’ebé lakon sei la sees husi dezafiu no tentansaun hotu ne’ebé mak mai loron no kalan.
Tanba ne’e, fiar no moris tenke la’o hamutuk, atu fiar ne’e fo influénsia ba ita-nia moris no ita- nia an ne’ebé moris sai nu’udar espíritu santu nia horik fatin, atu espíri ne’e hamanas, halakan no hamoris fiar ne’e hodi bele hatudu an nu’udar sasin ida mak halo abut an iha Nai Nia Liafuan Diak ne’ebé moris hodi transforma moris ida-ne’e sai moris ida mak iha domin, ksolok, pás, pasiénsia, laran-di’ak, hahalok di’ak, fiar-metin, laran-maus, lori-an eh hatene tau-an (Gal. 5, 22-23). Saudades ba o-nia paraíso ne’ebé lakon atu ó keta lakon ó-nia fiar ba iha ó-nia Maromak.
*) Hakerek-na’in atuál Pároku iha Parokia Nossa Senhora do Rosário de Fátima Uatolari-Darabai no daudaun ne’e hela iha Uatolari-Viqueque.
