iklan

JUSTISA, HEADLINE

Tribunál julga antigu kargu Xefia na’in-tolu PN ba krime partisipasaun ekonomia

Tribunál julga antigu kargu Xefia na’in-tolu PN ba krime partisipasaun ekonomia

Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Dili. Imajen TATOLI/António Daciparu

DILI, 23 Fevereiru 2026 (TATOLI)–Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Dili (TJPID), Segunda ne’e, halo julgamentu ba kazu partisipasaun ekonomia no negósiu ne’ebé envolve husi arguidu na’in-tolu LNdJAdC, JRA no HdRG, ne’ebé antes ne’e asume kargu Xefia iha Parlamentu Nasionál (PN).

Arguidu sira ne’e halo dezeñu ba Bill of Quantity (BoQ) no halo ajudikasaun direta projetu ba empreza ne’ebé reabilita rezidénsia Prezidente Parlamentu Nasionál, Fernando Lasama no nia Vise-Prezidente iha tinan 2012.

Iha audiénsia julgamentu ne’e, juíz prosesu ne’ebé prezide julgamentu, Julmiati Freitas, lee sai akuzasaun ba arguidu sira.

Iha akuzasaun ne’e sita katak iha indísiu sufisiente katak arguidu LNdJAdC, serbisu nu’udar funsionáriu públiku iha PN desde tinan 2001 no iha tinan 2009 to’o 2012 asume kargu nu’udar Xefe Divizaun Planu, Finsansa no Aprovisionamentu, ho knaar prinsipál mak hanesan prepara relatóriu mensál kona-ba ezekusaun orsamentu, prosesu despeza kona-ba saláriu funsionáriu, beins no servisu ne’ebé hetan autorizasaun husi superiór, elabora planu orsamentu no atividade instituisaun kada tinan hodi aprezenta ba Konsellu Administrasaun no meza PN hodi diskute no aprova nu’udar orsamentu privativu inklui hala’o knaar aprovisionamentu nian.

Arguidu JRA serbisu nu’udar funsiunáriu públiku iha PN desde tinan 2007 to’o agora no iha tinan 2007 to’o tinan 2012, asume kargu nu’udar Sekretáriu Jerál PN, ho knaar prinsipál mak supervisiona serbisu apoiu tékniku ba órgaun iha PN, nomeadamente kona-ba plenáriu no serbisu Komisaun Parlamentar, halo jestaun iha nível administrativu, patrimoniál, rekursu finanseiru no rekursu umanu, apoiu membru deputadu/a, asegura ba disponibilidade no aplikasaun adekuadu kona-ba teknolojia komunikasaun no informasaun, no tau-matan ba jestaun no avaliasaun ba serbisu Sekretariadu iha PN no atuál nu’udar Adjuntu Sekretáriu-Jerál PN.

Arguidu HdRGB hahú hari ninia empreza naran U-Rema Unip. Lda iha tinan 2010, halo serbisu iha área konstrusaun, perfurasaun bee-moos no fornesimentu, ne’ebé nia knaar prinsipál mak prepara planu atividade empreza nian, halo verifikasaun ba dokumentu, toma responsabilidade ba atividade ne’ebé empreza hala’o, legaliza no asina dokumentu administrativu neʼebé relevánsia ho empreza nia serbisu.

Tuir planu kapitál iha tinan fiskál 2012, Sekretáriadu PN halo kompromisu osan ho montante $80.000 ho objetivu atu halo reabilitasaun ba morru rezidénsia Prezidente no Vise-Prezidente PN iha Farol.

Nune’e, iha loron 14 Maiu 2012, Ofisiál Finansa PN, Hernani de Orleans, prosesa CPV Nº 12PR200037A ho valór orsamentu $80.000 ne’ebé sertifika husi arguidu LNdJAdC nu’udar Xefe Divizaun Planu no Aprovizionamentu, no aprova husi arguidu JRA, nu’udar Sekretáriu-Jerál PN no iha loron hanesan prosesa mós odan ho valór $41.922,22 ba reabilitasaun morru rezidénsia Prezidente PN no valór $38.077,78 ba projetu reabilitasaun morru rezidénsia Vise-Prezidente PN, maibé ikus mai projetu ne’e la realiza.

Liuhusi kontaktu entre arguidu JRA halo ho tékniku Elizino Ferreira iha Abríl 2012 kona-ba reabilitasaun morru ba rezidénsia Prezidente PN, nune’e iha loron 31 Maiu 2012, tékniku Elizino Ferreira prepara BoQ, lista analiza presu unitáriu no kustu ba maun da obra ho valór $29.094,63, ne’ebé sertifika husi Xefe Konstrusaun Públiku iha Ministéiu Obra Públika (MOP), Hermenegildo Guterres, no aprova husi Diretora Edifikasaun MOP, Rosa Amaral Vong.

Notísia relevante : Tribunál adia julgamentu ba arguidu na’in-tolu ameasa Sekretáriu Estadu Germano

Tuir kontratu, kustu neʼebé mak husi parte finansa PN halo pagamentu direta ba Enjiñeiru Elizino Ferreira ho montante $8.000 hodi halo BoQ, lista analiza presu unitáriu, dezeñu no kustu ba maun da obra, konforme deklarasaun husi sasin Elizino Fereira iha fls. 4867.

Maski nune’e, BoQ no lista analiza presu unitáriu ne’ebé mak Engeneiru Elizino Fereira halo, ne’ebé sertifika no aprova husi MOP ne’e arguidu JRA no arguidu LNdJAdC la utiliza, maibé arguidu JRA no arguidu LN halo fali alterasaun ba BoQ no rekapitulasaun ne’ebé mak Enjiñeiru Elizino Fereira prepara hodi hakerek ho liman no aumenta montante osan iha tabela lista presu unitáriu husi montante $29.094,63 hodi aumenta sae ba montante $41.922,22.

Hafoin halo tiha alterasaun ba BoQ no rekapitulasaun, arguidu JR no LN, halo fali kopia Eng. Elizino Ferreira, Eng. Hermenegildo Guterres, nu’udar Xefe Konstrusaun Públiku MOP no Arq. Rosa Amaral Vong, nu’udar Diretora Edifikasan MOP, ne’ebé sira-nia asinatura ba BoQ no rekapitulasaun ne’ebé mak arguida JRA no arguidu LN.

Arguidu LN nu’udar Xefe Diviziaun Planu, Finansa no Aprovizionamentu, propoin karta justifikasaun ba arguidu JR, nu’udar Sekretáriu Jerál PN hodi ajudika direta ba empreza U-Rema Unip. Lda, no karta justifikasaun referidu hetan mós aprovasaun husi arguidu JR, maski projetu ne’e la priense rekezitu no la kategoria nu’udar projetu emerjénsia.

Iha loron ne’ebé hanesan, data 19/10/2012, arguidu JRA nu’udar Sekretáriu-Jerál PN no arguidu HRG nu’udar Diretór empreza U-Rema Unip. Lda, selebra kontratu Nº. PN-9403 no iha loron ne’e kedas arguidu LN nu’udar Xefe Divisaun Planu, Finansa no Aprovizionamentu prepara PO numeru 012009403, CPV ho valór orsamentu $41.922,22 no hetan aprovasaun husi arguidu JRA nu’udar Sekretáriu Jerál PN.

Nune’e, nia hetan pagamentu dubru. Arguidu hamosu prejuizu ba Estadu Timor-Leste ho montante $8.954,73.

Hafoin halo tiha alterasaun ba BoQ orijinal ho montante $29.094,63, tuir mai iha loron 15/11/2012, empreza U-Rema prepara fali BoQ adisional ho montante $12.750, ne’ebé la tama iha BoQ anteriór no dezeñu, atu justifika alterasaun BoQ ho montante $41.922,22, konforme depoimentu testamuña iha fls. 4425-4431, 4780-4783,4793-4796 no dokumentu iha fls. 95 no 731-739, iha autus.

BoQ adisional ho montante $12.750, mensiona mos item servisu seluk ida kona-ba servisu kanopi ho montante $5.250, no tuir orientasaun husi arguidu JR no arguidu LN iha loron 10/12/2012, arguidu HdRG hato’o tan quotasaun ho montante $8.000 ba Sekretáriu-Jerál PN no hetan aprovasaun husi arguidu JRA, iha loron 11/12/2012, nafatin mennsiona item servisu kanopi iha item numeru 11 to’o 13, husi quotasaun refere ho montante $4.910, konformi depoimentu testamuña iha fls. 4812-4814 no dokumetu.

Arguidu sira mak hanesan JRA, LN no arguidu HRGB ho livre vontade hodi konjuga esfiesu ho propózitu prátika aktu hirak ne’e, maski sira hatene katak sira ninia hahalok ne’e kontra lei, ne’ebe ikus mai sira rasik mak sei reprezenta ba aktu hirak ne’e.

Ho faktu sira ne’ebe hakerek ona iha leten, konstitui arguidu sira mak hanesan JRA, LN no HDRGB hanesan ko-autorór materiál ho forma konsumada, ba krime partisipasaun ekonomia iha negosiu, ne’ebé previstu no punidu iha artigu 299 n. 1 no 2, husi Ködigu Penal Timor-Leste,

Bazeia ba Ministeriu Públiku nia akuzasaun, arguidu HRGB nu’udar ko-autór materiál ho forma konsumada, ba krime burla agravada ne’ebe previstu no punidu iha artigu 267 n. 1 al. a), husi Kódigu Penál Timor-Leste.

Hatan ba akuzasaun ne’e LN iha sala julgamentu hateten akuzasaun Ministériu Públiku ne’e balun loos no balun la loos.

Nia fó razaun katak momentu ne’e iha dezeñu BoQ ba iha rua ida ho valór $19.000-resin ne’e ba reabilitasaun rezidensia Prezidente PN momentu ne’ebé Fernando Lasama nia iha Farol, maibé dezeñu ne’e la akumula lori protesaun no kanopi inklui fasilidade sira seluk tan.

Tanba ne’e, hamosu tan BoQ ida segundu ho valór osan $12.000-resin no BoQ segundu ne’e mak akomula morru protesaun kanopi.

Nia konfensa ba Tribunál, BoQ ida segundu ne’e ekipa téknika Enjeñeria sivíl ba halo kedan estudu viabilidade no identifika katak priense duni kritériu tanba akumula buat sira ne’ebé tuir enjeñeria hateten.

Nia dehan, momentu ne’ebá Prezidente Parlamentu Nasionál Fernando de Araújo ‘Lasama’ fó orden ba nia arguidu LN atu aselera prosesu reabilitasaun ba rezidénsia própriu Prezidente PN iha Faról tanba rezidénsia ne’e la’ós de’it ba rezidénsia própriu ba PN de’it maibe sei uza ba enkontru sira bainhira simu ema boot sira.

Tanba momentu ne’ebá nia fó orden ba arguidu LN hodi buka empreza hodi halo reabilitasaun rezidénsia Prezidente Parlamentu Nasionál iha Farol ho karakter urjensia.

Nia konta tuir, momentu ne’e bazeia ba orientasaun Lasama nian, entaun sira ajudika duni empreza hodi halo reabilitasaun ba rezidénsia ne’e.

Nia dehan, rezidnésia ne’e hahú halo iha Fulan-Outobru uza osan Quater dahaat nia husi OJE 2012.

Arguidu defende, maski obra ne’e ho karakter urjénsia ho empreza ajudikasaun direta de’it maibé obra ne’e iha kualidade.

Iha audiénsia julgamentu ne’e arguidu husu ba Juíz sira atu ba halo inspesaun ba lokál nune’e bele haree obra rezidénsia Prezidente PN iha Farol ne’e iha duni kualidade ka lae.

Hafoin Tribunál rona tiha arguidu nia depoimentu, Tribunál koletivu ne’ebé prezide husi Juiza Julmiati Freitas marka fali julgamentu ne’e ba loron 16 Marsu tuku 16:00 lorokraik hodi kontinua rona deklarasaun husi Arguidu LN.

Julgamentu ne’e prezide husi Juíz koletivu Julmiati Freitas, Quitão no José Gonçalves, Mínisteriu Públiku reprezenta husi Prokuradór Rogério Viegas, no Arguidu hetan asisténsia legál hosi Advogdu privadu no Defensór Públiku balun.

Jornalista     : Natalino Costa

Editora          : Julia Chatarina

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!