ERMERA, 25 Fevereiru 2026 (TATOLI)—Governu Governu Konstitusionál da-sia (IX) ne’ebé lideradu husi Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, dezafia autoridade no Ermera-oan atu simu polítika desentralizasaun.
“Tenke hahú harii Governu ida-ne’ebé hakbesik-an ba povu no ita-boot sira komesa simu ona responsabilidade atu dezenvolve Ermera,” Xefe Governu hateten iha salaun Parokiál Glenu, kuarta ne’e.
Xefe Governu esplika, natureza husi polítika Governu lokál ne’e ezije Ermera-oan mak tenke halo planu kona-ba estrada, eletrisidade, bee-moos, saúde, edukasaun no seluk tán.

“Ha’u-nia prezensa iha ne’e atu doko imi-nia hanoin no kakutak iha tinan 2027 sei hahú desentralizasaun. Munisípiu Ermera atu hetan ona Governu lokál, depende ba imi-nia planu ezekusaun,” Xanana Gusmão dehan.
Husu m’os bá kontribuisaun husi seitór privadu no intelektuál sira Ermera nian, tenke hanoin ona atu halo produsaun tanba Governu estabelese ona Banku Nasionál Dezenvolvimentu atu dezenvolve mikro no pekeña empreza.
Apela ba joven sira atu estuda hodi sai matenek la’ós tenke ba sai hotu ministru no deputadu hodi tuur iha edifísiu sira maibé bele forma kakutak hodi hanoin, buka dalan bele dezenvolve rekursu sira-ne’ebé rai Ermera iha no riku tebes.
Iha fatin hanesan Ministru Administrasaun Estatál (MAE), Tomás do Rosário Cabral hateten, avaliasaun bá kondisaun mínima iha kestaun administrativu balun, iha kestaun balun rekomenda hosi Cámara de Contas tanba iha munisípiu sira iha portál munisipál.
Iha tinan kotuk, avaliasaun ne’ebé Cámara de Contas haruka mai entre munisípiu sira, ida de’it mak la hatama no hetan notifikasaun dala-rua.
Tanba ne’e, sistema ne’e integradu liga hela ho Governu sentrál no liga kedan ba munisípiu ida-idak ne’ebé ema hotu-hotu bele asesu ba sistema ne’e.
Iha Ermera kada suku iha ofisiál na’in-haat destaka aá asuntu administrasaun, sosiál, sekretáriu no administrasaun.
Cámara de Contas mós husu orsamentu sira husi Programa Nasionál Dezenvolvimentu Suku (PNDS) atu apoia suku sira tenke tama hotu iha portál munisipál, no inklui PEDN liña setorál tenke hatama hotu iha Planu Asaun Anuál.
Iha tinan 2025, depois de halo dijitalizasaun iha suku sira, iha fixa família, uma ka’in iha territóriu nasionál hamutuk 325.777.
Iha Ermera, uma-ka’in 37.178, iha postu administrativu sira iha mós ofisiál IT na’in-ida, nune’e husi suku halo ligasaun mai postu administrativu ba nasionál hodi atualiza dadus ne’e iha sistema eletróniku.
Governante ne’e bolu atensaun ba xefe suku sira atu bainhira halo rejistu ba populasaun ida tenke bazeia ba fixa família.
Iha suku sira, iha ofisiál PNDS destakadu, kada postu administrativu másimu na’in-15 ne’ebé iha fasilidade hanesan motorizada hodi akompaña prosesu fiskalizasaun.
“Implementasaun iha baze la’o di’ak, maibé organizasaun administrasaun mak tenke hadi’a. Tanba ne’e mak avaliasaun ba kondisaun mínima, sei iha asuntu rua atu apoiu munisípiu, mak apoia téknika iha Gabinete, autoridade hodi halo ligasaun hodi halo servisu no formasaun. Ne’e importante tanba portál munsípiu sira asesu direta husi Cámara de Contas. Ida-ne’e la presiza halo relatóriu tan,” Ministru Tomás Cabral esplika.
Iha fatin hanesan, Prezidente Autoridade Munisípiu Ermera, José Martinho dos Santos Soares, aprezenta ba Primeiru-Ministru ho Ministru sira-ne’ebé prezente kona-bá perfil no ponténsia tomak husi munisípiu ne’e nu’udár baze hodi responde ba kritériu sira mak hatuur iha polítika desentralizasaun podér lokál nian.
Iha aprezentasaun ne’e haree liu dezenvolvimentu ekonómiku, sosiál, infraestrutura no institusionál, inklui rekursu umanu, rekursu naturál, orsamentu no koordenasaun munisipál nian.
Iha mós sesaun husu no hatán, autoridade lokál no populasaun Ermera agradese ba polítika desentralizasaun podér lokál nian no prontu atu simu Governu lokál iha munisipiu ne’e.
Polítika ne’e hatuur iha Lei númeru 3/2016 kona-ba Podér Lokál no Desentralizasaun Administrativa ho nia objetivu prinsipál sira maka: hametin demokrasia lokál, povu bele partisipa direta iha tomada desizaun, hasa’e efisiénsia servisu publiku, promove dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál, munisípiu bele planeia dezenvolvimentu tuir realidade rasik, hamenus sentralizasaun iha kapitál no aumenta transparénsia no responsabilidade.
Iha vizita ne’e, Primeiru-Ministru akompaña husi Ministru Planeamentu no Investimentu Estratéjiku, Gastão Francisco de Sousa, Ministra Saúde, Élia dos Reis Amaral, membru Governu balun no partisipa hosi autoridade munisipál, autoridade postu, autoridade lokál, veteranu, diretór servisu munisipál sira, xefe departementu sira, intelektuál sira inklui autoridade sivíl ho militár.
Ermera hanesan munisípiu sentrál iha rai-laran iha Timór-Leste ho nia kapitál iha Gleno ne’ebé lokaliza besik kilométru 58 husi Dili ho populasaun liu-177,000.
Munisípiu Ermera mak produtór kafé prinsipál iha nasaun ne’e no ninia ekonomia bazeia ba agrikultura, liu-liu kafé, ai-horis, ai-fuan sira. Populasaun ninia lian lokál ne’ebé predominante maka Mambae ho Kemak.
Ermera iha postu administrativu lima mak hanesan Atsabe, Ermera-Vila, Hatolia, Letefoho no Railaku ho nia suku sira Ermera iha suku 52.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes





