Akadémiku-Komunidade Mídia bele halo monitorizasaun direta ba finansiamentu klimátika

DILI, 10 Marsu 2026 (TATOLI)–Core Group Transparency Timor-Leste (CGTTL) realiza semináriu no fahe informasaun ba sosiedade sivíl, akadémiku no komunidade mídia kona-ba asuntu mudansa klimátika no finansiamentu klimátika iha Timor-Leste.
Koordenadór CGTTL, Jemicarter M dos Reis, hateten semináriu ne’e foku liu ba ho sosiedade sivíl, akadémiku no mídia sira atu bele halo monitorizasaun direta ba finansiamentu klimátika ne’ebé husi internasionál haruka mai Timor-Leste.
“Ita foku fahe informasaun ne’e ba sosiedade sivíl no akadémiku sira oinsa bele halo monitorizasaun direita ba fundu ne’ebé poiu husi internasionál mai ita. Ita hatene katak orsamentu ne’ebé apoiu ba mudansa klimátika ne’e hahú husi 2008 hamutuk millaun $92, maibé osan ne’e laiha ema ida mak halo monitorizasaun ba ida-ne’e, ho nune’e mak ami kria semináriu ne’e,” Koordenadór CGTTL ne’e, hateten ba jornalista sira iha salaun Asosiasaun HAK, Faról, ohin.
Tuir nia, husi orsamentu ne’ebé apoiu husi fundu klimátiku seidauk iha benefisiu, tanba ne’e sira husu ba sosiedade sivíl atu halo monitorizasaun.

“Ita hotu haree katak loloos orsamentu ne’e mai atu apoiu ba mitigasaun no adaptasaun, maibé ikus Ajénsia internasionál utiliza fali buat ne’e hanesan apoiu fali mai ita, ikus ita rasik ladun hetan nia benefisiu liuliu komunidade. Ida-ne’e mak ita hamutuk atu halo monitorizasaun, ita-nia komunidade no autoridade lokál sira lahetan informasaun kona-ba ne’e. Finansiamentu klimátika ne’e mai loloos fó apoiu direta ba komunidade hirak ne’ebé mak afeta ba mudansa klimátika, hanesan udan boot rai halai sobu sira-nia hela fatin, anin sobu sira nia hela fatin no seluk tan, maibé ita nunka haree ida-ne’e,” nia dehan.
Iha okaziaun ne’e, nia mós husu ba Governu atu halo mós kontrolu ba fundu ne’e hodi apoiu duni ba komunidade hirak ne’ebé afeta ba mudansa klimátika.
“Ita husu ba Governu atu halo kontrolu mós ba orsamentu fundu klimátiku ne’e, maibé ita haree Governu hahú tau ona atensaun ba ida-ne’e. Bainhira iha tinan 2008 osan ne’e mai ita nunka halo monitorizasaun. Iha 2020, ita halo fali monitorizasaun konsege hetan lakuna barak, ita halo karta ba Ajénsia internasionál balun maibé sira la fó resposta to’o agora kona-ba orsamentu ne’e. Ida-ne’e mak husu ba Governu, sosiedade sivíl, akadémiku no mídia atu halo monitorizasaun no buka informasaun kona-ba ne’e. Ne’e mak objetivu loloos ita halo semináriu ne’e,” nia hateten.
Relatóriu kona-ba mudansa klimátika iha TL
Antes ne’e, Governu liuhusi Ministériu Finansa (MF) no Sekretaria Estadu Ambiente (SEA) hamutuk ho parseiru internasionál sira, halo lansamentu relatóriu despeza públika alterasaun klimatika no revizaun institusionál.
Iha tempu ne’ebá, Ministru Finansa, Rui Augusto Gomes, apresia ho serbisu Sekretariadu Kuadru Finansiamentu Nasionál Integradu iha MF, ne’ebé kolabora ho United Nations Development Programme (UNDP), bele kompleta relatóriu revizaun despeza públika klimátika no institusionál Timor-Leste ba dahuluk, ne’ebe kobre períodu tinan 2018 no 2021.
“Relatóriu ne’e fornese informasaun no konluzaun polítika mudansa klimátika, instituisaun implementadór polítika klimátika no despeza públika klimátika ne’ebé Governu implementa ba setór prioridade 16, ne’ebé define ona iha Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Nasionál 2011–2030,” Ministru Rui Augusto hateten iha ámbitu lansamentu relatóriu, iha auditorium Ministériu Finansa, Aitarak-laran.
Relatóriu ne’e nia sumáriu aprezenta husi Konsultora Finansaa Klimátika, UNDP Timor-Leste, Bushra Ferdous Khan, ne’ebe tuir perspetiva organizasaun mundiál nian, katak iha tinan lima ikus, Governu Timor-Leste ninia despeza públika ba mudansa klimátika iha tendénsia tun.
“Kondisaun ne’e akontese ho finansiamentu hosi ita-nia parseiru dezenvolvimentu. Hosi despeza públika ne’ebé ho tendénsia tun ne’e, konserteza tamba haree ba impase polítika naruk hahú iha tinan 2017, 2018 no mai to’o kuaze rohan tinan 2020, halo Estadu funsiona de’it ho rejime duodésimu. Ho liafuan seluk, períudu ida la normál iha trajetória dezenvolvimentu Timor-Leste,” nia dehan.
Estragu kauza dezastre naturál millaun $245
Aleinde ne’e, iha tinan 2020 no 2021, Timor-Leste hasoru kalamidade públika kauza siklone tropikál Seroja, ne’ebé hamosu inundasaun no rai-halai iha Dili no munisípiu-sira.
Dezastre naturál estraga ona komunidade nia uma, to’os, natar no infraestrutura bázika importante sira, inklui liña eletrisidade no komunikasaun iha munisípiu ualu. Públiku ein jerál, liuliu produtór ai-han, feto, no labarik sira hetan sofre maka’as tanba dezastre naturál.
Ho kondisaun ne’e, halo ema lakon vida 48, ema hamutuk 30.000-resin mak dezlokadu ba sentru akollimentu neen iha kapitál Dili, animál 100.000-resin mak mate no rai agrikultura ektare 4.000-resin mak hetan estragu, nune’e estimasaun kustu ba estragu iha setór agrikultura, infraestrutura no abitasaun hamutuk millaun $245.
“Konsekuénsia dezastre naturál hanorin ita hotu katak importante tebes tau ein konsiderasaun konseitu risku iha ita-nia planu bainhira harii infraestrutura, abitasaun no dezenvolve agrikultura, atu nune’e ita bele hametin ita-nia reziliénsia hasoru mudansa klimátika,” governante ne’e dehan.
Nune’e, Governu apresia rekomendasaun sira ne’ebé mai iha tempu oportunu, tanba MF kontinua introdúz reforma iha jestaun finansa públika ne’ebé sai prioridade importante husi ProgramaGovernu Konstitusionál da-VIII nian.
Iha sorin seluk, reforma ne’ebé ninia impaktu pozitivu iha jestaun finansa públika no pátrimóniu Estadu mak kontrolu ba veíkulu Estadu, ne’ebé redús externalidade negativa inklui poluisaun, konjestionamentu no asidente tráfiku.
“Problema ne’ebé identifika iha Relatóriu ne’e la’ós buat foun ba Governu, maibé lansamentu relatóriu ne’e importante hodi fornese rekomendasaun xave sira ba polítika, programa no asaun sira iha futuru. Atu rezolve problema hirak ne’e, Timor-Leste presiza nafatin apoiu hosi organizasaun Nasaun Unida (ONU) no parseiru dezenvolvimentu sira,” nia hateten.
Polítika adaptasaun alterasaun klimátika
Iha biban hanesan, Sekretáriu Estadu Ambiente (SEA), Demétrio do Amaral de Carvalho, konsidera inisiativa ne’e nu’udar oportunidade ba Timor-Leste atu hatudu ezemplu hosi polítika adaptasaun, ne’ebé Konsellu Ministru aprova ona iha fulan kotuk, ne’ebé iha polítika alterasaun polítika deskreve prioridade iha pontu importante sira.
“Ita hakarak hasa’e intervensaun iha adaptasaun no mitigasaun sira iha rai-laran, inklui halo koordenasaun kona-ba asaun alterasaun klimátika iha Timor-Leste, atu nune’e evita problema sira ne’ebé mosu hosi serbisu sira ne’ebé menus koordenasaun. Eventu ne’e importante tebes maibé ba oin bainhira atu halo fali prosesu sira hodi tau hamutuk informasaun importante alterasaun klimátika, konta ho ministériu sira hotu ne’ebé iha relevánsia boot ba área alterasaun klimátika hosi sira-nia prioridade sira,” nia dehan.
Governante ne’e admite katak Governu seidauk estabelese pontu fokál ambiente iha ministériu hotu, ne’ebé importante atu ajuda identifikasaun di’ak liu ba investimentu públiku sira ba área ambiente.
Sekretáriu Estadu konsidera identifika gastu públiku ba alterasaun klimátika bele ajuda haree kapasidade nasionál no lakuna, nune’e bainhira halo esforsu mobiliza no kapitaliza rekursu internasionál sira hosi fundu klimátika verde, bele hatene ona katak investimentu públiku bele kobre buat balun, enkuantu kestaun seluk hanesan responsabilidade país emitór sira.
Nune’e mós, Reprezentante ONU iha Timor-Leste, Roy Trivedy, konsidera efeitu mudansa klimátika hanesan prioridade ida.
“Ita presiza hasa’e orsamentu ba adaptasaun mudansa klimátika no inisia konstrusaun reziliénsia atu ema hotu labele lakon seguransa ba impaktu mudansa klimátika, hanesan inundasaun ho volume bee aumenta, bailoron naruk inklui seluk tan,” Roy Trivedy dehan.
Objetivu revizaun atubele maximiza benefisiáriu sosiál sira liuhosi estabelese liña finanseira no operasionál, ne’ebé mai ho rekomendasaun atu kontribui planu orsamentu nasionál no aselera planu implementasaun mudansa klimátika inklui planu adaptasaun nasionál.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes

