(Reflesaun ba Retiru Kuarezmál ba Relizioju/a Sira iha Dioseze Baukau)
Hosi : Pe. Heri Soares, SVD*)
Vigararia Episkopál Asuntu Relijiozu nian organiza retiru iha tempu Kuarezma nian ba komunidade relijiozu no relijioza husi kongregasaun sira ne’ebé hala’o misaun iha Dioseze Baukau/nu’udár preparasaun ba selebrasaun festa Páskua nian, ne’ebé hala’o iha loron 07 fulan-Marsu tinan 2026 iha Baukau—Pe. Heriberto Soares Pedro, SVD, mak sai nu’udár pregadór ba retiru referida.
Introdusaun
Kuarezma mak tempu importante ida ba sarani kristaun Katólika hodi prepara an ba festa paskua nian. Tempu kuarezma loloos mak tempu ida-ne’ebé presiza hakmatek hodi buka Maromak liuhusi orasaun, jejún no karidade nu’udar oportunidade hodi rona Maromak Nia Futar Liafuan ne’ebé fó inspirasaun nu’udár kbiit ida hodi halo evaluasaun ba ita ida-idak nia moris atu harii no hadi’ak fila-fali ita-nia relasaun ho Maromak ho ita-nia belun sira.
Iha istória bíbliku, paráizu ne’ebé sai hanesan fatin dahuluk ba ita ema uluk hodi komete sala ba dalauluk (Gén. 2, 7-9; 3, 1-7), hafanu ita hodi konsíensializa fila-fali ita an ho ita-nia limitisaun moris nian atu ita alkansa husi ita-nia moris pasadu, harii moris prezente no goza moris futuru ne’ebé nu’udar paráizu iha moris misaun Nai Nian. Hakle’an di’ak liután, ita-nia reflesaun, konvida ita hotu akompaña saida mak haktuir husi Papa Leão-XIV iha ninia Karta Ezortasaun Apostólika “DILEXI TE” ne’ebé ko’alia kona-ba; DOMIN BA EMA MUKIT SIRA no sai mós hanesan alarma ida ba ita-nia misaun ohin loron.
Ezortasaun Apostólika “Dilexi Te” ho Nia Natureza
Iha loron ne’ebé Igreja selebra Loron São Francisco Husi Assisi nian, Papa Leão XIV asina mós dokumentu importante ida-ne’ebé sai nu’udar testu majisteriál ninian ba dahuluk, Ezortasaun Apostólika “Dilexi Te” (Ha’u Hadomi tiha ona ó), kona-ba domin ba ki’ak sira (https://www.vatican.va/content/leo xiv/en/apost_exhortations/documents/20251004-dilexi-te.html). Dokumentu ida-ne’e, lansa iha 09 Outubru 2025, iha loron ne’ebé Igreja mós selebra Loron São João Henry Newman, nu’udar teologu Kontemporãnea ne’ebé hatudu ninia dedikasaun ne’ebé boot tebes ba iha ki’ak sira iha Birmingham-England, no hodi deklara mós nu’udar Santu ida ba Igreja iha 01 Novembru 2025 (https://ewtn.it/2025/09/28/papa-leone-xiv-san-john-henry-newman-sara-proclamato-dottore-della-chiesa-il-1-novembre/).
Haree kle’an iha dokumentu ida-ne’e, Papa halo rezumu ida nu’udar mensajen ba Igreja bazeia ba preokupasaun ba ki’ak sira, ne’ebé mak haabut an iha Liafuan Jesus husi Nazare ne’ebé dehan: “Bainhira ha’u hamlaha imi fo ai-han mai ha’u, bainhira ha’u hamrook imi fo hemu ha’u, bainhira ha’u estranjeiru, imi simu ha’u. Bainhira ha’u isin-molik, imi fó hatais mai ha’u. Bainhira ha’u moras, imi vizita ha’u. Bainhira ha’u iha prizaun laran, imi mai haree ha’u (Mat 25: 35-36).
Forma husi dokumentu ne’e nu’udar Ezortasaun Apastóliku ida, ho objetivu atu enkoraja no motiva sarani sira forte iha fiar, morál no pastorál. Dokumentu ida-ne’ebé mai ho ninia karaterístika; prátika no aplikativu. Ninia funsaun mak hodi hatudu dalan ba pastorál Igreja nian, analiza prinsípiu sira lei no dutrina sira Igreja nian ba iha prátika pastorál ne’eb’e mak konkretu.
Iha irárkia dokumentu Papa nian, iha ninia kualidade jurídiku ne’ebé koloka an iha karta ensíklika no konstituisaun apostóliku sira. Maske nia laiha karáter invalibilidade maibé dokumentu ne’e iha ninia obrigasaun morál no pastorá,l atu sarani sira iha obrigasaun hodi kontribui nu’udár obsequium religiosum ou obedese relijiozu iha hanoin no hakarak ne’ebé di’ak. Tanba ne’e, ita presiza duni motiva malu hodi bele halo transformasaun ida signifikante bazeia ba Papa Leão-XIV nia karta ezortasaun ida-ne’e ho neon nakloke ba mundu ida-ne’e.
Relasaun Hanoin Majisteriál nian husi Papa sira
Karta Ezortasaun Apostólika Dilexi Te, Papa Francisco hakerek ona testu ne’e durante fulan hira nia laran nu’udar ikus husi nia papal, no konsidera dokumentu ida ne’e nu’udar dokumentu ida-ne’ebé kontinua husi Karta Ensíklika Dilexit Nos ne’ebé foku importante ba iha devosaun domin ema-nian ba Jesus nia futar fuan santu.
Papa Francisco foti fil- fali relasaun entre abut espiritual no kompromosi sosiál: husi esperiénsia domin Maromak nian ba ema hodi konsiente an ba iha domin Maromak nian iha ema seluk no oinsa kestaun ida-ne’e bele deskobre fila-fali atitude loloos ita ema-nian ba malu nu’edar Maromak oan. Ho publikasaun liafuan ikus husi Papa Francisco ne’ebé seidauk hotu, Papa Leão-XIV liu husi Dilexi Te kontinua kedas hato’o Nia Lian inspirasaun majisteriál dahuluk ba sarani mundu tomak kona-ba importánsia respeita relasaun Domin Kristu nu’udar vokasaun ida-ne’ebe hodi hadomi ema mukit sira.
Estrutura no Kontieúdu husi Dokumento “Delixi Te”: Observasaun Jerál
Estruturalmente, Karta Ezortasaun Apostóliku Delixi Te iha bazeia ba forma orijen husi papal nian, ne’ebé hahú ho introdusaun no kontinua ho dezenvolve dutrina nomós iha nia konkluzaun mai ho karáter pastorál hodi konvida sarani hotu atu hola parte. Dokumentu ne’e mai ho kapítulu lima ne’ebé fahe ba iha parágrafu hamutuk 121, aranjementu ne’ebé sistemátiku ho ninia ideia importante sira-ne’ebé mak lójiku husi parte ida no ba parte seluk.
Iha ninia konteúdu hatudu momoos ninia klareza lójiku hanoin nian iha fundamentu teolójiku ne’ebé haabut an iha Sagrada Eskritura, tradisaun, hanoin husi Konsiliu Vatikanu II nomós hanoin sira seluk ne’ebé sai hanesan aliserse iha reflesaun tomak majisteriál Papa Leão-VIX nian.
Lian Makloke husi Dokumentu Delixi Te (nú. 1-3)
Iha introdusaun badak, Papa Leão halo reflesaun ida kona-ba tema karta ezortasaun refere, “Ha’u hadomi ó” no nia asentua katak hanoin ne’e sita husi livro Apokalipse 3:9 ne’ebé sai nu’udar deklarasaun ida Maromak nian ba komunidade kristaun dahuluk ne’ebé mak la’o hela iha faze esforsu an. Papa dehan katak fraze ida-ne’e mós hatudu mai ita mistériu ida rohan laek ne’ebé refleta ona husi Papa Francisco iha ensíklika Dilexit Nos kona-ba domin ema-nian ba iha Jesus Nia Futar Fuan Santu.
Ho hanoin katak maiória husi ezbosu dokumentu ne’e rasik mai husi Papa Francisco mak Papa Leão-XIV explesitamente deklara katak nia sei uza dokumentu ida-ne’e nu’udar dokumentu ninian rasik bainhira hatama tan reflesaun sira iha laran no públika nu’udar inisiu husi ninia papal. Sai hanesan baze fundamentu Ida, nia mós iha hanoin no hakarak ne’ebé hanesan ho ninia sussesór Papa Francisco ne’ebé hakarak atu sarani hotu bele respeita relasaun entre domin Kristu nian iha ninia liafuan profétiku ne’ebé mak iha preokupasaun maka’as tebes ba iha ema mukit sira.
Parte Dahuluk: Liafuan Esensiál sira… (nú. 4-15)
Iha parte ida-ne’e, Papa Leão-XIV asentua katak domin ba iha Maromak la kontradis mós ho domin ba ema mukit sira. Papa ho fiar ida katak opsaun hodi tau prioridade ba ema mukit sira (the preferential choice for the poor) sai hanesan baze transformasaun ida mak boot tebes ba Igreja no sosiedade bainhira ita ema bele fó liberdade ba ita-nia lala’ok egoizmu no loke ita-nia tilun ba iha sira-nia lian. Domin Maromak Nian la hafahe an ho domin ba iha ema mukit sira. Tanba iha ema mukit sira- nia an, Jesus rasik prezente no ko’alia. Serbí ema kbiit laek sira la’ós de’it ho asaun ida umanidade nian, maibé mós lala’ok konkretu ida hodi hasoru malu ho Maromak.
Iha kbiit hodi rona lian husi lian laek sira nia lian signifika ita tama ona iha Maromak nia fuan rasik, no iha parte seluk mós bainhira ita taka tilun ba sira-nia terus, ita rasik mak hakarak hadook an hosi Maromak nia fuan no hakarak lori sala ne’e rasik ba iha Nia futar oin. Iha ema sira-ne’ebe susar nia oin, ita haree Kristu nia oin. Ema mukit sira mai ho imajen oioin: la’ós de’it menus iha material maibé mós menus iha moris sosiál, morál, espírituál, kulturál no liberdade.
Papa fó hanoin ba sarani katólika tomak atu iha satisfasaun ho ita-nia an wainhira ita serbí ita-nia maluk sira-ne’ebé mak mukit ka laiha buat ida iha moris hanesan saida mak akontese ba Alan Kurdi, labarik kiik iha Suriah ho idade tinan rua (2) wainhira nia imajen hatoba an hela iha Tasi ibun ida iha Turki iha tinan 2015. Nia rasik dehan, imajen ne’e hamosu polémika maibé kuitytadu tanba trajedia ne’ebé hanesan nafatin la relevante no konsidera katak liafuan ne’e liafoun baibain. Papa fó tan ideia ida katak ho dezenvolvimentu globál hodi kombate mukit dalaruma sai asuntu ne’eb’e boot, no hateten tan katak situaaun ne’ebé hanesan nia kauza husi realidade ida katak mukit sempre kompara ho kritéria ida tempu pasadu nian ne’ebé la kondis ho realidade tempu ida ohin loron ne’e nian.
Buat ne’ebé mós sai nu’udar arrependementu ida mak sarani kristaun balun oras ne’e monu ona ba lasu husi ideolójia sekulár no observasaun ne’ebé kontradís la tau ona prioridade no la konsidera ona obra sira sosiál nian, tanba sira konsidera obra ne’e sai nu’udar obsesaun husi grupu sira no la’ós importante ba misaun Igreja nian. Ho situasaun ida-ne’e, presiza ita lee fila-fali Sagrada Eskritura no refleta fila-fali bazeia ba ninia asentuasaun ne’ebé ko’alia kona-ba preokupasaun ba ema mukit sira.
Parte Daruak: Maromak Hili Mukit Sira (nú. 16-34)
Iha parte ida-ne’e, Papa haktuir oinsá Igreja to’o ona ba iha hanoin ida katak Maromak iha rasik ninia opsaun prinsipál (a preferential option) ba ema mukit kiak sira. Termu ida-ne’e la hatudu ninia eskluzividade ka dislkriminasaun ba iha grupu seluk, maibe asentua de’it asaun Maromak nian ne’ebé mak moris buras husi domin ba iha ema mukit no kbiit laek sira.
Tuir mai, Papa mós eeplora tema domin Maromak Nian ba ema mukit sira bazeia ba saida mak hakerek ona iha Sagrada Eskritura Antigu Testamentu no Novo Testamentu. Maromak hatudu an nu’edar belun no libertadór ba ema mukit sira, Nia mai rona lia halerik ema mukit sira-nian no halo intervensaun hodi fó liberdade ba sira.
Maromak nia domin ne’ebé espesiál ba ema mukit sira to’o ba iha asaun kulminante iha Jesus Nazare nia an. LiuhUsi mistériu enkarnasaun, Nia hamamuk Nia An no hatudu Nia Ilas nu’udar atan no sai nu’udar mós ema. Nia transforma an nu’udar ema mukit ne’ebé radikal tebe-tebes. Evanjellu hatudu oinsá mukit hatadak aspetu hotu iha Jesus nia mori. Nia sente mesak no la simu nu’udar mós saida mak ema mukit sira sente no simu, nu’udar mós ema-ne’ebé sente dook husi sosiedade ida.
Nia mak nu’udar transformasaun loos nian ida husi privilegium pauperum. Nia hatudu Nia an ba mundu la’ós hanesan de’it mesias ne’ebé mukit, maibé mós hanesan mesias ne’ebé mai husi mukit no ba ema mukit sira. Nia nu’udar manorin ida-ne’ebé sai husi fatin ida ba fatin seluk, ne’ebé mukit no laiha fatin atu nia horik hakmatek nu’udar sinál ida relasaun íntimu entre Nia ho Nia Aman. Parte ida-ne’e mós sai nu’udar kritéria importante ba hirak ne’ebé mak hakarak atu tuir nia iha dalan ida Apóstolu nian: la belit an metin ba riku-soin no nesesidade mundu ne’ebé sai nu’udar sinál reál nian hodi fó an tomak ba Maromak nu’udar nia oan fudin.
Iha Jesus nia an, Maromak hatudu momoos Nia An hodi defende ema mukit sira. Maromak nia Liafuan sai nu’udar liafuan esperansa no liberdade ne’ebé hatudu ba iha sira. Tanba ne’e, maske moris iha situasaun mukit no kbiit laek, maibe ema ida mak sente mesak. Ba Igreja parte ida-ne’e mai ho ninia konsekuénsia rasik: hakarak sai nu’udar Igreja ida Kristu nian, tenke sai Igreja ida mak lori Liafuan ksolok, ne’ebé fó fatin ba iha ema kbiit laek sira no la’o hamutuk ho ema mukit sira iha situasaun susar no terus nia laran, fatin ne’ebé ema mukit sira horik ba mak fatin ida-ne’ebé importante liu iha moris.
Husi ne’e hatudu klareza ida katak fiar ba iha Kristu Jesus, ne’ebé sai mukit no sempre hakbesik an ho ema mukit no vulneravel, sai hanesan baze preokupasaun ita-nian ba iha dezenvolvimentu integradu husi povu ida mak kiik iha sosiedade. Nune’e mós, nafatin kontinua fahe domin Maromak nian nu’udar sinál ida reál iha orasaun: hahí Maromak, ita loke ita-nia an totalmente atu Espíritu Santu transforma hodi sai nu’udar Ilas Kristu nian ne’ebé nakonu ho domin ba iha ema kbiit laek sira.
Parte Datoluk: Igreja ba Mukit Sira (nú. 35-81)
Papa Leão-XIV kontinua parte ida-ne’e nia hanoin hikas saida mak Papa Francisco, bainhira eleitu hato’o ninia preokupasaun ba Igreja ne’ebé mak ki’ak no ba ema mukit sira (a Church which is poor and for the poor). Papa refleta oinsá Igreja serbí ona ema mukit sira durante tinan 2000 ikus, bazeia ba testamuña husi Diákonu Santu Lourêncio, nomós testamuña sira seluk husi aman sira Igreja nian, inklui mós Santu Agostinho husi Hippo, ne’ebé iha kbiit ida hodi harii Ordo Agostiniano.
Nia mós hanoin fali saida mak sarani Katólika responde ona ba nesesidade ema mukit sira liuhusi asisténsia médiku ba moras sira, serbí monástiku, fó liberdade ba prizionériu sira, edukasaun no tau matan ba migrante sira. Iha dokumentu ne’e ko’alia maka’as mós kona-ba partisipasaun feto sira-nian hodi tau matan ba ema mukit sira iha ema moris sira oin hanesan Santa Teresa husi Calculta, Santa Dulce husi Brazil no Madre Emmanuelle husi Mesir.
Iha dokumentu ida-ne’e mós ko’alia kona-ba obra sira-ne’ebé harii husi organizasaun leigus/leigas sira iha baze grassroot, liuliu iha Amérika Látinu. Movimentu ida-ne’ebé mak ho aten brani kontra kauza estruturál husi ki’ak ne’ebé aas. Iha mós movimentu oioin mak iha hakarak di’ak hodi konvida ita hotu hodi asegura ita-nia ideia sira katak asaun sosiál mak aasaun ida hodi defende ema mukit sira, maibé nunkaa mais hamutuk ho sira nomós la’ós mai ho sira, satán hola parte iha sira-nia projetu ne’ebé mak bele akumula fila-fali sarani sira hodi sai ida de’it.
Bainhira politikus sira no profesinál sira abandona ki’ak sira mak demokrasia sai hanesan slogan no hamate tiha sira-nia figura reprezentativu tanba abadona hela povu sira iha sira-nia luta loro-loron nu’udar lideransa. Situasaun hanesan mós mak akontese iha instituisaun sira Igreja ohin loron.
KONTINUASAUN……..BA PARTE II……
*) Hakerek-na’in atuál Pároku iha Parokia Nossa Senhora do Rosário de Fátima Uatolari-Darabai no daudaun ne’e hela iha Uatolari-Viqueque.
