AILEU, 21 Marsu 2026 (TATOLI) – Ministru Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta (MAPPF), Marcos da Cruz, akompaña husi Sekretáriu Estadu Floresta, Fernandino Vieira da Costa, selebra Loron Mundiál ba Floresta ho tema “Floresta no Ekonomia”, ne’ebé sai motór ba dezenvolvimentu sustentavel, kria empregu, aumenta ekonomia família iha área rurál.
Sekretáriu Estadu hateten floresta iha komponente ekosistema ida neʼebé iha valór ekonómiku hanesan proteje rai, bee no klima, maski la’ós direta.
“Tanba floresta mak ajuda hodi proteje siklu idrolójiku, prevene erozaun, rai-halai, rai-monu no mantein biodiversidade. Aleinde ida-ne’e, floresta mós bele absorve udan-been hodi kria bee-matan iha tempu bailoron naruk bainhira ita presiza. Floresta mós bele proteje ita-nia Basia Idrográfika ou mota iha Timor-Leste tomak”, Fernandino Vieira dehan ba jornalista sira iha Suku Seloi-Kraik, postu administrativu Aileu, munisípiu Aileu, iha ámbitu selebrasaun data ne’e.
Governante hatene komemorasaun loron ne’e tenke sai momentu ida atu reforsa kompromisu hamutuk. Presiza kooperasaun entre Governu, akadémiku, setór privadu, no komunidade atu implementa polítika no prátika jestaun floresta sustentavel iha Timor-Leste ho objetivu hodi asegura dezenvolvimentu nasionál iha país.
Tuir nia, realidade ne’ebé iha, floresta enfrenta presaun boot. Deflorestasaun no degradasaun floresta tanba ema tesi ai ilegál, konverte área floresta ba uzu sosiál, inklui jestaun ne’ebé la sustentavel, lori impaktu negativu ba kualidade no kuantidade rekursu florestál.
Iha komemorasaun loron ne’e Governu kuda ai-oan hamutuk ektare tolu ho ho totál ai hamutuk 3.333, kompostu husi akásia, ai-melaleuca leucadendra (kayu putih) no ai-kakeu. Ai-oan hirak-ne’e oferese husi sentru viveiru permanente Maubara, munisípiu Likisá no viveiru komunitáriu munisipiu Aileu.
Xefe Kaza Sivíl Prezidénsai Repúblika, Henriqueta Maria da Silva, dehan iha kontestu Timor-Leste floresta iha valór ekonómiku ne’ebé boot tebes. Dahuluk, floresta fornese matéria-prima ba indústria lokál; daruak, floresta mós fundasaun ba agrikultura no seguransa ai-han; no datoluk, turizmu bazeia ba natureza mós sai setór ida ne’ebé iha potensia boot.
“Ho ida-ne’e Prezidente Repúblika hanoin katak ita-nia nasaun hasoru dezafiu boot sira. Desflorestasaun, degradasaun rai, no mudansa klimátika ameasa diretamente ita-nia baze ekonómika. Erozaun neʼebé tun husi foho, rai-maran ne’ebé la buras, no rekursu ai-laran ne’ebé menus ne’e hotu konsekuénsia husi ita-nia asaun ba floresta ne’ebé la sustentavel. Se ita la kuída floresta, ita la kuidadu ita-nia futuru ekonómiku rasik”, nia haktuir.

Nia dehan Prezidente Repúblika ho nia kompromisu mak atu dezenvolve ekonomia verde bazeia ba floresta; kria empregu verde liuhusi programa reflorestasaun nasionál, jestaun área protejida, no turizmu ekolojiku; fortalese ekonomia kriativa bazeia ba floresta; no hametin parseria públiku-privada iha jestaun floresta sustentavel.
Prezidente Autoridade Munisípiu Aileu, João Bosco dos Santos, dehan selebrasaun loron ne’e ho kuda ai-oan atu garante bee-matan no lagoa, no nia benefísiu la’os de’it ba Aileu-oan sira, maibé bele fornese bee ba Dili. “Nune’e husu ba ita hotu katak ita-nia responsabilidade mak atu kuída ai no labele tesi no sunu ai arbiru”, nia apela.
Hodi solisita ba MAPPF atu apoia nafatin viveiru, tanba Aileu iha foho barak ne’ebé molik, laiha ai ne’ebé bele proteje.
Biban ne’e, Ministru Agrikultura Pekuária, Peska no Floresta, Marcos da Cruz, apela ba ba ema hotu atu hamutuk kuda ai iha idaidak nia uma hun ka to’os laran, labele tesi no sunu ai arbiru. “Presiza proteje ita-nia biodiversidade sira, no labele soe lixu arbiru tanba sei afeta ba tasi. Ita husu atu kontribui ba protesaun ai-oan ne’ebé kuda ona ohin. Tanba ne’e, presiza ema hotu nia kontribuisaun no responsabilidade ba ai sira ne’ebé kuda”, nia hato’o.
Orsamentu ba selebrasaun Loron Mundiál Floresta mai husi Sekretariu Estadu Floresta ho montante $12.900.
Partisipa iha eventu ne’e mak Reprezentante Prezidente Repúblika, Xefe Kaza Sivíl, Henriqueta Maria da Silva, Prezidente Komisaun C ba Asuntu Finansa Públika iha Parlamentu Nasionál, Cedelízia Faria dos Santos, membru Governu sira, parseiru dezenvolvimentu, estudante no komunidade munisípiu Aileu.
Jornalista: Osória Marques
Editora: Maria Auxiliadora




