ONG HAMNASA-MS lansa relatóriu peskiza ba TB iha Dili-Ataúru

DILI, 26 Marsu 2026 (TATOLI)—Organizasaun Naun Governamentál HAMNASA servisu hamutuk ho Ministériu Saúde no Embaixada Austrália iha Timor-Leste, halo lansamentu ba relatóriu peskiza tinan 2024-2025 ba moras Tuberkuloze iha Munisípiu Dili no Ataúru.
“HAMANSA nia pozisaun hanesan implementadór, oinsá atu apoiu Ministériu Saúde halo detensaun ba populasaun sira-ne’ebé hetan moras TB no asegura hodi ba halo tratamentu di’ak no. Ita koko atu prevene, ba sira-ne’ebé mak drop-out, sira ne’ebé halai no la halo hotu sira-nia tratamentu ne’ebé mak médiku sira termina,” Diretór Ezekutivu HAMNASA,” José Marcelino Cabral Belo hateten ba jornalista sira, iha JL Villa, ohin.
Nia dehan, HAMNASA durante ne’e halo nia servisu iha Ataúru hetan apoiu husi Governu Austrália, tanba ne’e sira reforsa tan servisu ne’ebé mak iha tempu liu ba.
“Tratamentu ne’ebé mak ita halo iha tinan kotuk ho apoiu ida-ne’e ita hakarak aumenta númeru atu nune’e ita bele deteta lalais ita-nia populasaun sira-ne’ebé mak moras TB, atu nune’e bele hetan tratamentu lalais,” nia esplika.
Tanba ne’e. ONG HMANASA nia esperiénsia balun hatene katak moras ida-ne’e moras aat tanba ne’e esforsu atu bele kura.
“Ekipa HAMNASA nian hatudu katak moras ne’e ai-moruk iha bele kura no moras ne’e bele prevene no oinsá ita atu bele enkoraja populasaun sira atu hakbesik an ba sentru saude sira. Maibé dezafiu sira mak hanesan ita-nia komunidade mak sei halo diskriminasaun estigma katak moras ne’e moras aat, maibé ita koko atu bele halo esplikasaun ba sira, kona ba moras ne’e,” nia esplika.
Nia hato’o agradesimentu ba Ministériu Saúde ne’ebé kontínua fó espasu ba Hamnasa atu servisu hamutuk iha área prevensaun ba TB no mos agradese ba Governu Australia bele fó fiar ba HAMNASA atu kontínua apoiu ba programa nasionál TB nian hamutuk ho Ministériu Saúde.
” No Kareta movel ne’ebé mak durante halo servisu hodi halo screaning ba TB hetan apoiu husi Governu foin oferese ida, ida-ne’e mak la’o di’ak aban bain rua sei iha rekursu bele aumenta,”cnia relatá.
Iha fatin hanesan, Diretór Nasionál Prevensaun Moras la hada’et iha Ministériu Saúde, Hector da Costa Pereira, hateten ohin Ministériu Saúde hamutuk ho parseiru sira hanesan Governu Austrália kontinua servisu atu bele elimina moras TB iha Timor-Leste.
“Ministériu saúde servisu hamutuk ho parseiru dezenvolvimentu sira no implementador sira ba iha objetivu prinsipál eliminasaun tb nian, entaun ohin ita hamutuk ho HAMNASA lansa sira nia relatóriu anuál 2024 no 2025 aumezmu tempu lansa mós sira-nia pozisaun ba servisu hanesan inplementadór ba apoiu liuliu haree ba programa TB, tanba sira sei iha prosesu lubuk ida fo atendementu fatin hotu liuliu ba pasente sira ho moras TB iha Dili no mós Ataúru” Hector esplika.
Nia dehan, Governu liu husi Ministériu Saúde deklara ona universalmemtu ba iha eliminasaun moras TB ba tinan 2030 nian.
“Hahú husi fahe formasaun ba ita-nia profesionál sira halo evalisaun no mos fó tempu ba sira-ne’ebé mak hanesan testamuña ne’ebé ultrapasa ona tratamentu ba fulan neen nian inklui fó okaziaun ida ne’e atendementu espesiál ba ema ho difisiénsia sira,”nia dehan.
Tanba ne’e atualmente iha tinan 2025 kuaze komunidade 7.000 mak halo ona tratamentu no tinan ida ne’e ba oin sei iha haforsa servisu sira atu hahú ho munisípiu tolu mak hanesan Aileu, Ataúru no Liquiisa.
“Tuir idikadór prinsipál katak halo screaning 100% tratamentu ba sira mak pozitivu hanesan no mós sira-ne’ebé profile ne’ebé mak indikador sira halo,” nia dehan.
Embaixadór Austrália iha Timor-Leste, Edward Wilkinson, informa Governu Austrália kontente tebes tanba bele apoiu Ministériu Saúde ho HAMNASA hodi apoiu iha programa TB nian.
“Ami-nia apoiu kontínua nafatin ba sistema saúde no kuidadu primária nian ba ami importante tebes atu apoiu no asegura sistema ne’ebé forte inkluzivu no sustentável. Finansiamentu ba programa ne’e hamutuk 1.7 millaun, tanba ami hatene katak Governu seluk lakohi kontínua halo fundus, maibé Governu Australia asegura bele kontínua,” Embaixadór Austrália iha Timor-Leste, Edward Wilkinson, hateten.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes

