Top

BCTL atualiza situasaun ekonómika TL ba Xefe Estadu

Governadór BCTL, Helder Lopes. Imajen Tatoli/Francisco Sony

DILI, 27 Marsu 2026 (TATOLI)–Governadór Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL, sigla portugés) Helder Lopes, sesta ne’e, iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, hasoru malu ho Prezidente Repúblika José Ramos-Horta hodi atualiza situasaun ekonómika Timor-Leste.

“Ha’u ho ekipa mai hasoru ita-nia Prezidente Repúblika atu atualiza kona-ba ita-nia situasaun rai-laran liuliu situasaun ekonómika liga ho relatóriu dezempeñu ekonomia durante loron hira nia laran BCTL hamutuk ho Governu lansa atu fasilita diálogu entre setór privadu no Governu. Dokumentu ne’e ita públika ona, Prezidente apresia tebes ho relatóriu ne’e,” Helder hateten ba jornalista sira hafoin remata enkontru.

Nia dehan, durante enkontru Xefe Estadu husu ba BCTL atu servisu hamutuk ho Governu no setór privadu sira atu hadi’a ekonomia rai-laran.

“Hanesan ita hotu hatene katak, ita-nia kresimentu ekonómiku ne’ebé prozeta ba 2025 hasa’e ba 4.6%. Kestaun segundu ne’ebé ami partilla ba Prezidente no hetan orientasaun mak haree ba funu iha Médiu Oriente nia efeitu mai to’o Timor-Leste, oinsa BCTL nia haree no esforsu. Entaun, ami-nia resposta mak durante mandatu ne’ebé iha sei haree dezempeña husi fundu mina-rai, maibé ami sei observa hela merkadu finanseiru maibé ita utiliza dolar Amerika nian. Agora dolar sa’e ne’e fó vantajen di’ak mai ita liuliu atu kontein sasán nia folin sira bainhira ita importa mai ita-nia rai-laran. Maibé nia efeitu negativu mak sasán nia folin sa’e no konvustivel nia folin sa’e, maibé Governu halo ona medida maibé ita akompaña nafatin nia efeitu ba ita ne’e oinsá,” nia dehan.

Iha okaziaun ne’e, parte rua ko’alia mós kona-ba Timor-Leste nia fundu mina-rai ne’ebé to’o 2025 nia rohan fundu ne’e sei sa’e ba iha billaun $18.6.

“Ita-nia balansu fundu mina-rai iha tinan lima (5) ikus ne’e BCTL nia hanoin ita bele preokupa ho presefisiu fiskál maibé ita-nia foku ne’e ba liu ida oinsa atu hametin kualidade despeza hodi apoiu ita-nia ekonomia rai-laran, tanba Estadu iha rezerva ne’ebé atu suporta nia sustentabilidade fiskál no estabilidade makro ekonomia iha rai-laran,” nia dehan.

BCTL lansa relatóriu dezempeñu ekonomia TL 2025

Relatóriu kona-ba Dezempeñu Ekonómiku Timor-Leste nian iha tinan 2025, ne’ebé prepara husi BCTL no aprezenta horisehik, 23 marsu 2026, iha Sentru Konvensaun Díli, indika katak ekonomia nasionál mantein trajetória sa’e, ho kresimentu kalkuladu 4,6% iha 2025, inflasaun 50%, no aumentu per kapita. rendimentu ba $1,298.

Durante eventu, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão konsidera katak dokumentu aprezenta “imajen importante ida husi ita nia situasaun atuál” no subliña nesesidade hodi uza baze ne’e hodi aselera transformasaun estruturál husi ekonomia nasioál.

Relatóriu ne’e hatudu evolusaun pozitivu ida kompara ho 2024, bainhira kresimentu ekonómiku 4,3%, no projeta kresimentu 5% iha 2026. Tuir dadus ne’ebé aprezenta, rekuperasaun atividade ekonómika sustenta liuliu husi despeza públika, kresimentu iha konsumu agregadu, no kontribuisaun moderadu husi setór privadu, ne’ebé rejista aumentu liu 8% 2025.

“Relatóriu Dezempeñu Ekonómiku Timor-Leste nian ba tinan 2025 aprezenta imajen importante kona-ba ita-nia situasaun atuál.Kestaun mak oinsá ita bele uza baze ida-ne’e hodi transforma estrutura ita-nia ekonomia nian no hakat ba kreximentu ne’ebé lidera husi setór privadu,”Xanana dehan.

Iha ninia diskursu, Xefe Governu destaka katak durante ne’e Timor-Leste konsolida hela fundasaun ne’ebé presiza hodi tama ba etapa dezenvolvimentu foun ida. Nia lembra katak, hafoin Restaurasaun Independénsia, nasaun fó prioridade ba pás, rekonsiliasaun, no konstrusaun Estadu, enkuantu halo mós desizaun estruturál ba nia futuru ekonómiku, hanesan kriasaun Fundu Minarai iha 2005.

“Ami fó fiar ba jestaun Fundu Minarai nian ba ita-nia Banku Sentrál independente, ne’ebé hatudu importánsia husi responsabilidade boot ida-ne’e, no ita hotu rekoñese no valoriza tebes kapasidade ita-nia Banku Sentrál nian.Desde kriasaun, Banku Sentrál jere Fundu ida-ne’e ho profisionalizmu no transparénsia,” nia dehan.

Relatóriu nia dadus indika katak saldu Fundu Petrolíferu nian atinji ona dolár millaun rihun 18,61 iha tinan 2025 nia rohan, sa’e husi dolár millaun rihun 18,27 iha tinan 2024. Retornu anuál husi investimentu aumenta ba 9,92% iha tinan 2025, husi 7,26% iha tinan anteriór.

Primeiru-Ministru destaka mós progresu ne’ebé halo hodi kria baze materiál ba dezenvolvimentu, nomeadamente liuhusi espansaun eletrisidade, konstrusaun rede estrada nasionál, portu Tibar no ligasaun ba kabel internet submarinu, no mós rekualifikasaun ne’ebé planeadu ba Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato.

“Ita harii ona sosiedade ida ne’ebé iha kapasidade atu moris iha dame nia laran, tolerante, ho Estadu ida ne’ebé demokrátiku ne’ebé respeita dignidade umana no Estadu Direitu.Kompara ho nasaun barak iha mundu ne’ebé ukun-an kleur ona, ita-nia Estadu funsiona ho di’ak.Loos katak ita seidauk halo buat hotu, maibé buat ne’ebé halo tiha ona fó dalan ba ita atu kontinua hakat ba oin Pasu tuir mai maka atu harii ekonomia ida. impulsiona husi ita-nia setór rasik,” nia hateten.

Relatóriu BCTL mós identifika sinál pozitivu sira iha setór finanseiru. Totál kréditu atinji millaun US$724,4 iha fulan-Dezembru 2025, depózitu hamutuk millaun 1.913,2 no totál ativu sira husi sistema bankáriu atinji millaun 2.936. Kresimentu kréditu no sistema finanseiru ida ne’ebé di’ak sita hanesan fatór xave sira ne’ebé apoia dezenvolvimentu setór privadu, maski relatóriu ne’e subliña nesesidade atu habelar finansiamentu ba setór sira ne’ebé produtivu liu.

Governadór BCTL, Helder Lopes, esplika katak aprezentasaun relatóriu ne’e bazeia ba dimensaun prinsipál rua: iha parte ida, analiza meta ekonómika sira ne’ebé define ona husi Governu, no iha parte seluk, avalia dezempeñu ne’ebé rejista loloos iha tinan 2025. Nia fó hanoin katak, entre objetivu sira ne’ebé define ona ba prazu ne’e, maka kresimentu ekonómiku husi 5% tinan-tinan, kresimentu ida menus husi inflasaun 4% kada tinan husi 10% iha investimentu privadu, aumenta reseita doméstika, no kriasaun empregu ba joven sira.

“Haree ba objetivu prinsipál sira ne’e, BCTL defini estratéjia tolu hodi aliña ho planu Governu nian, notavelmente espansaun husi merkadu kréditu nian, tanba importante tebes ba dezenvolvimentu husi setór privadu, promosaun husi dijitalizasaun husi serbisu finanseiru sira, hodi apoia dijitalizasaun husi ekonomia, no promosaun husi inkluzaun finanseira, hodi garanti katak ema hotu iha asesu ba serbisu finanseiru sira”, Lopeders hatete.

Governante mós destaka katak kreximentu ekonómiku 4,6% iha 2025 hatudu rekuperasaun no reziliénsia, maski iha limitasaun sira ne’ebé hasoru iha tinan hirak ikus ne’e.

“Ita-nia ekonomia hahú rekupera no hatudu hela reziliénsia, maibé iha faktu importante ida atu observa: entre 2022 no 2025 ita iha epizódiu haat resesaun ekonómika nian. Resesaun sira-ne’e akontese tanba impase polítiku, krize, no fatór esternu sira. Tanba ne’e, ita tenke prezerva tendénsia pozitivu ida-ne’e kona-ba kreximentu no impaktu ekonómiku sira atu labele mosu fali iha nasaun ne’e,” dehan.

Entre indikadór sira seluk ne’ebé aprezenta, relatóriu hatudu katak média inflasaun anual tuun ba 0,5% iha 2025, hafoin 2,1% iha 2024 no 8,4% iha 2023, ne’ebé kontribui ba hadi’a iha rendimentu real família sira nian. Remesa sira husi timoroan sira iha estranjeiru mantein mós kontribuisaun relevante ida ba ekonomia nasionál, hamutuk dolar amerikanu millaun 181,9 iha tinan 2025, ekivale ba besik 10% husi PIB.

Iha setór esternu, relatóriu rejista aumentu ida iha défisit konta korrente nian ba dolar amerikanu millaun 701,4, ne’ebé reflete nafatin pezu aas husi importasaun sira hodi satisfás ezijénsia doméstika. Importasaun sasán sira atinji millaun 960 dolar amerikanu, ho énfaze iha kombustível sira, veíkulu sira, batar, mákina sira no ekipamentu elétriku sira. Iha tempu hanesan, relatóriu aponta ba oportunidade sira hodi reforsa produsaun doméstika no substituisaun ba importasaun sira, no mós potensiál kreximentu husi setór sira hanesan turizmu, agronegósiu, manufatura no servisu sira.

Esportasaun servisu viajen no turizmu nian atinje millaun 109,6 dolar amerikanu iha tinan 2025. Dadus sira-ne’e konfirma potensiál setór nian hodi kontribui ba diversifikasaun ekonómika, iha kontestu ida ne’ebé hadi’a infraestrutura, konektividade, asesu ba kréditu no ambiente regulatóriu kontinua sai nesesáriu.

Hanesan parte husi lansamentu relatóriu nian, BCTL promove mós diálogu ida entre Governu ho setór privadu, ho tema “Timor-Leste: Hasoru Kresimentu Ekonómiku Lidera husi Setór Privadu”. Primeiru-Ministru fó parabéns ba inisiativa ne’e no defende kontinuasaun ba tipu enkontru ida-ne’e.

“Ha’u elojia BCTL nia inisiativa hodi organiza diálogu ida ne’e.Ha’u enkoraja ema hotu atu aproveita oportunidade ida ne’e hodi halo reflesaun kona-ba oinsá ita bele hakat ba ekonomia ida ne’ebé impulsiona husi setór privadu,” nia hateten.

“Ema hotu tenke halo reflesaun kona-ba saida mak sira bele halo.Joven sira labele husu de’it ba Estadu saida mak tenke halo, maibé husu ba sira-nia an rasik saida mak sira bele halo ba nasaun no povu ida-ne’e,” nia akresenta.

Diálogu ne’e hamosu asumsaun kompromisu konjuntu lima entre Governu no setór privadu: reforma estruturál ambiente emprezariál, impulsu investimentu iha setór produtivu sira, promosaun asesu ba finansiamentu, fasilitasaun asesu ba merkadu no institusionalizasaun diálogu públiku-privadu. Akordu ne’e asina husi Prezidente Kámara Komérsiu no Indústria Timor-Leste (CCI-TL), Jorge Manuel de Araújo Serrano, no Ministru Komérsiu no Indústria, Filipus Nino Pereira, iha prezensa Primeiru-Ministru, Vise-Primeiru-Ministru no Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku no Governadór BC TL.

Relatóriu kona-ba Dezempeñu Ekonómiku Timor-Leste nian iha tinan 2025 nune’e konfirma evolusaun pozitiva husi indikadór makroekonómiku prinsipál sira no reforsa importánsia atu kontinua serbisu transformasaun estruturál ekonomia nian, hahú ho reforsu setór privadu, aproveita infraestrutura ne’ebé iha ona, no prepara oportunidade investimentu foun no integrasaun rejionál.

Jornalista : Hortencio Sanchez

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

Sponsored
error: Content is protected !!