DILI, 08 Abríl 2026 (TATOLI)—Diretór Servisu Saúde Munisípiu Dili, Mateus Pinto, hateten husi Janeiru to’o Marsu 2026 ne’e Servisu Saúde Munisípiu Dili rejistu kazu dengue hamutuk 2.416 no husi númeru ne’e na’in-13 mak mate, no ida lakon vida ne’e maioria labarik sira-ne’ebé ho idade tinan 15 mai karik.
“Iha Janeiru ita rejista 842, depois mai iha Fevereiru sa’e tan ba 1.140 ne’ebé mak akontese iha Fevereiru. Entaun ai-moruk sira tama ona iha Fevereiru ita hahú halo fumigasaun iha dia 02 de Fevereiru, depois to’o Marsu tomak ita bele dehan redús tanba ne’e iha Marsu ne’e iha de’it 434 ne’ebé mak ita rejista. Ha’u hanoin, kazu ne’e redús iha Munisípiu Dili iha Marsu nia laran,” Mateus Pinto hateten ba jornalista sira iha nia kna’ar fatin iha Formosa, ohin.
Nia dehan, bainhira fahe abate no fumigasaun ne’ebé verbal depois estudante sira-ne’ebé ajuda halo promosaun edukasaun saúde ba komunidade iha fulan-Fevereiru, maibé hetan apoiu mós husu parseiru sira-ne’ebé mak apoiu servisu ida-ne’e tanba iha tempu ne’eba defisil tebes.
“Ha’u hanoin redusaun ida-ne’e la’ós tutuir, redús de’it mais liga ho situasaun ne’ebé ita halo fumigasaun. Ita fahe abate depois halo promosaun edukasaun saúde, depois husi pesoál saúde sira kada sentru saúde, iha mós apoiu husi Universidade balun, ne’ebé hatun estudante sira no depois apoiu mós husu autoridade Komunitáriu. Ami hato’o agradeseimentu ba parseiru sira tanba sira mós bele ajuda iha tempu ne’ebé ke difisil hanesan ita difikulta iha karreta, iha hena maibé parseiru sira ajuda tebe-tebes. Tanba ne’e, ida-ne’e mak to’o Marsu, ita bele redús kazu ne’e ita hetan de’it 434,” nia dehan
Nia esplika, daudaun ne’e fumigasaun jerál ka fumigasaun massal ne’e para tanba kazu ne’e menus ona, maibé agora ba oin foku ba kazu sira-ne’ebé mak rejistu iha uma ne’ebé mak ekipa ba halo de’it fumigasaun ba sira.
“Kazu ne’e ita redús entaun fumigasaun ba iha foku ba kazu hanesan iha Dezembru. Ba oin, ita foku de’it hanesan uma ne’ebé mak hetan kazu dengue, ita sei halo de’it iha ne’ebá. Distribuisaun abate kontinua la’o, maibé abate agora daudaun estoke out iha nasionál, entaun iha aprovizionamentu katak Maiu hanesan ne’e mak abate to’o, maibé malation sei iha para ita bele kontinua halo fumigasaun,” nia informa.
Haree ba udan ne’ebé mak kontinua iha, iha Janeiru to’o Fevereiru, kazu sa’e tanba difikulta mós husi malation ho abate, ho ida-ne’e mak kazu ne’e sa’e.
“Maibé ha’u fiar katak udan bele monu mais abate ita la’o lubuk ida tiha ona, ita bele dehan kobre Munisípiu Dili ne’e nia sorin no fumigasaun mós ita kobre lubuk ida. Ha’u fiar katak iha Abríl kazu bele iha la’ós laiha tanba kazu dengue ita haree iha. Maibé ha’u hanoin sei la maka’as hanesan fulan rua uluk ne’e. Tanba, iha 02 Abríl, seidauk relata mai ha’u, maibé iha 01 Abríl ne’e ita rejista kazu ualu,” nia esplika.
Antes ne’e, Prezidente Institutu Nasionál Saúde Públika iha Timor-Leste, Nevio Sarmento hateten relasiona ho kazu hahú husi fulan-Janeiru to’o 09 Marsu, Diresaun Nasionál Prevensaun Kontrola Moras hamutuk ho INSPTL rejistu kazu dengue pozitivu hamtuk rihun 3.700 no na’in-24 mak mate.
“Husi Janeiru to’o iha 09 Marsu, husi Diresaun Nasionál Prevensaun Kontrola Moras hamutuk ho INSPTL rejistu kazu dengue pozitivu hamtuk 3.700 no mortaliade iha kazu hamutuk 24, ne’ebé mak taxa mortalidade ka case fatality 0.6% iha Timor laran tomak. Kazu ne’e ita rejista barak liu mak iha Munisípiu Dili no tuir mak Munisípiu Ermera no Likisá,” Presidente INSP-TL ne’e hateten ba jornalista sira iha Tower Bar, Fatuhada.
Nia dehan, kazu ne’ebé mak rejistu barak iha Munisípiu Dili mak barak liu tanba, Dili mak populasaun barak liu.
“Ita hatene katak ita-nia populasaun barak mak hela iha Dili, uma rabat malu no ita sukat katak iha 58% poopulasaun mak afetadu iha Munisípiu Dili. Tanba ne’e, mak ha’u hakarak foti oportunidade ida-ne’e atu relata kazu dengue ba loron ida-ne’e,” nia dehan.
Nia informa, kazu dengue ne’e afeta liu ba labarik sira ho idade pediatria 0 to’o tinan 14, tanba ne’e husu atu ema hotu tenke halo limpeza ba ida-idak nia hela nune’e bele prevene moras ne’e.
“Ami-nia intervensaun ba kazu dengue ne’e iha rua mak hanesan intervensaun klínika no intervensaun Ambientál. Agora, intervensaun klínika mak hasoru ona ospitál sira komesa hasoru ona númeru dengue ne’ebé maka’as, entaun HNGV kazu aas. Entaun, ita loke ona ospitál temporária iha Tasi-Tolu, vera kruz no Lahane no médiku sira esforsu maka’as atu fó baixa ba pasiente,” nia informa.
Kona ba intervensaun ba ambientál mak atu kazu ne’e labele kontinua mosu mak ema hotu-hotu tenke hala’o limpeza atu nune’e bele prevene moras ne’e.
“Agora ba intervensaun Ambiental mak kazu ne’e labele mosu ida idak tenke hamoos ida-idak nia ambiente hodi prevene an,” nia dehan.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes
