DILI, 16 Abríl 2026 (TATOLI)—Lurdes Menezes, sidadaun ne’ebé hela iha rai ida iha Aldeia Metin Tolu, Suku Bebonuk, Postu Administrativu Dom Aleixo, Munisípiu Díli lamenta ho desizaun Tribunál Rekursu ne’ebé mak liuhusi akordaun iha loron 09 Janeiru 2026 afavór ba Mari Alkatiri hodi entrega nia rai.
Desizaun ne’e foti lian husi Juíz Plenária Tribunál Rekursu, ne’ebé kompostu husi Juiza Jacinta Correia da Costa (relatora), Deolindo dos Santos no Maria Natercia Gusmão Pereira, deside hodi altera tiha Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Dili (TJPID) nia desizaun hodi afavór entrega Lurdes nia rai iha Bebonuk ba Mari Alkatiri.
Rai iha Bebonuk sai disputa tanba Mari Alkatiri halo kontestasaun ba Tribunál iha tinan 2009 hasoru Lurdes Menezes ba rai ne’ebé nia hela.
Lurdes Menezes hateten, nia parte la konkorda ho desizaun Tribunál Rekursu nian tanba desizaun ne’e la justu no adekuandu.
“Rai disputa ne’e ha’u-nia. Ha’u hela iha ne’e desde tinan 1977 bainhira rai ne’e abandonadu no konsidera nu’udar rai Estadu. Durante tempu naruk laiha ema mai reklama,” Sidadaun ne’e hato’o ba jornalista sira liuhusi konferénsia imprensa ne’ebé hala’o iha nia Rezidénsia Bebonuk, Kinta ne’e.
Notísia relevante : Rai-halai iha Sordoli provoka mudansa iha dezeñu projetu irrigasaun
Nia esplika, disputa rai hahú iha tinan 2009 bainhira Mari Alkatiri hatama prosesu ba Tribunál ho alegasaun katak rai ne’e família nia. Iha tinan ne’ebá kedas, Tribunál deside katak rai ne’e pertense ba Lurdes Menezes.
Prosesu kontinua iha tinan 2014 no iha tinan referidu kazu disputa rai hahú julga iha TJPID no Tribunál nia desizaun afavór ba Lurdes Menezes.
Lurdes dehan, maski reo hato’o rekursu maibé na’in ba rai mak manán.
Iha tinan 2021, Mari Alkatiri hato’o tan rekursu no Tribunál Rekursu admite hodi halo rejimentu ba kazu disputa rai ne’e, maibé iha julgamentu ba disputa rai ne’e TJPID kontinua afavór ba Lurdes Menezes.
Iha loron 09 Janeiru 2026, Tribunál Rekursu laterál tiha TJPID nia desizaun hodi afavór ba Mari Alkatiri, nune’e iha desizaun ne’e parte reu Lurdes Menezes tenke abandona rai ne’e no entrega ba Mari Alkatiri.
“Maski desizaun ne’e nune’e, maibé ha’u la sai husi ne’e. Tanba ha’u nia rai. Ha’u prefere mate iha ha’u-nia rai. Ha’u manán ona dala-tolu, maibé ikus mai ha’u lakon. Ha’u sente desizaun ida-ne’e la justu ba ha’u,” nia reforsa.
Sidadaun ne’e halo krítika ba sistema justisa, tanba hatudu katak ema kiik difísil atu hetan justisa.
“Ha’u ema povu, laiha osan ka kbiit. Hanesan justisa ba ema boot de’it,” nia lamenta.
Lurdes hatutan: “Moris ka mate, ha’u sei hela iha ha’u-nia rai. Ha’u okupa ona tinan naruk, no ha’u sente iha direitu atu hela iha ne’e.”
Nia mós husu ajuda husi lideransa nasionál inklui inklui atuál Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta atu haree fali kazu ne’e.
“Ha’u husu ba Avó Nana atu loke matan mai haree prosesu ida-ne’e, tanba desizaun ne’e la justu ba ami povu kbiit laek sira,” Lurdes tenik.
Kronolojia
Tuir kronolojia ne’ebé hato’o husi Portavós Nadia Gomes katak, Tribunál iha loron 26 Marsu 2026 hasai akordaun ida-ne’ebé entrega fali rai ne’e ba Mari Alkatiri, rai ne’ebé envolve disputa entre Lourdes Menezes no Mari Alkatiri.
Tuir informasaun ne’ebé aprezenta, Lourdes Menezes moris iha tinan 1977 iha Suku Bebonuk, Aldeia Metin, hamutuk nia aman no inan. Iha tempu ne’ebá Lurdes foin tinan 9.
Iha tinan 1983, nia forma uma-kain ho nia kaben Saturnino Fatima Gomes, no husi família rua nian sira hetan oan ualu, ikus mai mós beioan.
Família ne’e kontinua moris iha vida agrikultura no negósiu kiik iha rai ne’ebé sira hela ba desde tinan 1977 to’o agora (2026).
Iha tinan 1999, maski situasaun difísil no ema barak halai ba Indonesia, Lurdes ho família kontinua hela iha Aldeia Metin III, tanba hadomi rai ne’ebé sira hela ba to’o Interfet tama iha Timor-Leste.
Iha tinan 2009, Mari Alkatiri hatama keixa ba Tribunál ho akuzasaun katak rai ne’e pertense ba nia família. Maibé iha tinan ne’ebé hanesan (2009), Tribunal hasai desizaun katak rai ne’e pertense ba Lourdes.
Nune’e, Mari Alkatiri la simu Tribunál nia desizaun tanba tuir nia, rai ne’e pertense ba Hamud Bin Awad Alkatiri ne’ebé mate ona iha tinan 1974.
Depois, iha 1984 iha tempu okupasaun Indonézia, rai ne’e fó fali ba Saleha ne’ebé iha tempu ne’ebá hela deit iha Indonézia no nunka fila mai Timor-Leste.
Maibé iha Maiu 2013, Saleha fa’an fali rai ne’e ba Mari Alkatiri ho presu $400.000. Tuir informasaun, Mari Alkatiri nia família hetan sertifikadu ba rai ne’e ho direitu “HAK GUNA BANGUNAN”, maibé sertifikadu ne’e mós espiradu ka mate iha tinan 2011.
To’o notísia ne’e publika, Jornalista Ajénsia TATOLI seidauk hetan konfirmasaun husi Mari Alkatiri.
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina
