Governu implementa programa 5S hodi garante saúde ba alunu sira iha Ensinu Báziku

DILI, 22 Abril 2026 (TATOLI)—Diretór Nasionál Promosaun Edukasaun iha Ministériu Saude, Jaime dos Reis Belo, hateten MS servisu hamutuk ho Ministériu Edukasaun ne’ebé hetan apoiu husi Organizasaun Mundial Saúde implementa programa 5S hodi garante saúde ba alunu sira iha nível Ensinu Báziku iha territóriu nasional, no totál estudante ne’ebé simu ona rastreiu hamutuk 262,423.
“Programa 5S ne’ebé foka ba área lima La’e ba Hamlaha, La’e ba Bebida Midar, La’e ba Lumbriga, La’e ba Sigarru, no La’e ba Alkól. Objetivu prinsipál atu deteta sedu moras sira-ne’ebé bele afeta dezenvolvimentu fíziku no aprendizajen alunu sira-nian,” Jaime dos Reis dehan iha nia kna’ar fatin Kaikoli, ohin.
Tuir dadus ne’ebé hato’o husi pesoál responsavel, programa ne’e konsege kobre ona Eskola Ensinu Báziku hamutuk 1.376 iha Timor-Leste.
Iha Munisípiu Aileu, eskola ne’eb’e hetan rasteriu 100% husi estudante hamutuk 11.530, Ainaru 100% husi estudante hamutuk 14.144, Ataúru 100% husi estudante hamutuk 1.971, Baukau 100% husi estudante hamutuk 27.681, Bobonaro 99% husi estudante hamutuk 20.060, Kovalima 100% husi estudante hamutuk 14.274.
Iha Dili 98% husi estudante hamutuk 61.531, Ermera 100% husi estudante hamutuk 24.448, Likisá 99% husi estudante hamutuk 17.625, Lautein 99% hetan ona rastreiu husi estudante hamutuk 15.553, Manatutu 96% husi estudante hamutuk 11.024, Manufahi 100% husi estudante hamutuk 10.956, Vikeke 100% husi estudante hamutuk 16.306 no Oekusi 100% husi estudante hamutuk 15.320.
“Eskola sira-ne’ebé profisionál sira seidauk tama ne’e, eskola balun iha fatin problema entaun alunu sira la tama. Ida-ne’e mak sira la hetan rastreiu ne’e no sira seidauk hetan tratamentu saúde. Difikuldade iha kobertura 100% iha munisípiu balun mosu, tanba kestaun asesu ba eskola ne’ebé dook no problema transporte. Maibé ekipa saúde kontinua servisu hodi kobre eskola sira-ne’ebé seidauk tama iha lista,” nia informa.
Nia haktuir, rastreiu ne’e la’ós de’it hodi rekolla dadus maibé mós hodi fó tratamentu imediatu. Moras sira-ne’ebé barak liu identifika iha eskola sira mak moras tilun, matan, nehan no moras kulit.
“Iha kazu ne’ebé grave liu, hanesan problema fuan ka kazu iha Munisípiu Lautein ne’ebé alunu sira kuaze lakon vizaun, ekipa saúde halo kedas transferénsia ba Sentru Saúde, Ospitál Referál, to’o Ospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV) hodi simu atendimentu husi doutór espesialista,” nia dehan.
Atu garante kualidade programa ne’e, pesoál saúde hamutuk 1.255 no profesór/profesóra na’in-2.264 simu ona treinamentu espesífiku.
Koperasaun entre profesór sira iha eskola no pesoál saúde sai xave importante ba susesu rastreiu ne’e, liuliu iha komunikasaun ho inan-aman no diretór eskola sira.
“Maske programa ne’e la’o ho susesu, dezafiu hanesan limitasaun transporte, orsamentu no menus rekursu umanu sei sai obstákulu. Maske nune’e, ho apoiu finanseiru husi WHO, Ministériu Saúde deklara katak programa ne’e sei kontinua sai prioridade nasionál. Servisu ne’e tenke kontinua. Bainhira iha difikuldade, ami hato’o ba ministériu atu rezolve, tanba saúde eskolár ne’e importante tebes ba futuru ita-nia oan sira-nian,” nia dehan.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes

