DILI, 05 Maiu 2026 (TATOLI)—Diretór Ensinu Sekundáriu Jerál (ESJ) Fitun Naroman Timor Lorosa’e (FINANTIL), Aniceto Berlelo, planeia implementa Google Classroom iha prosesu aprendizajen ba estudante sira iha ensinu sekundáriu jerál FINANTIL, tinan oin.
Objetivu hosi implementasaun Google Classroom ne’e, nia esplika, atu simplifika prosesu ensinu no halo jestaun aprendizajen ne’ebé integradu no sei la uza ona suratahan.
Nune’e, nia haktuir, daudaun ne’e profesór hotu-hotu iha eskola sekundária jerál FINANTIL hahú tiha ona formasaun kona-ba programa word, excel no power point iha loron Sábadu.
“Tinan oin ami implementa programa ida-ne’e, Google Classroom, iha prosesu aprendizajen. Ida-ne’e atu halo edukasaun modernu, fásil no kualidade liután. Tanba ne’e, ami-nia profesór balun ne’ebé hanorin tékniku nian mak fó fali formasaun ba ita-nia profesór sira,” nia dehan ba TATOLI iha nia kna’ar fatin, Komoro, Tersa ne’e.
Nia dehan liuhusi Google Classroom mós bele permite estudante sira aprende iha fatin ne’ebé de’it, nune’e mós profesór bele fahe matéria, fó traballu, fó valór no hamenus servisu administrasaun nian.
“Ami komesa prepara profesór sira liuhusi kursu iha kada Sábadu atu sira bele domina programa sira-ne’e, inklui uza Google Classroom, internet. Ho ida-ne’e hakarak agradese ba Ministru Transporte no Komunikasaun, Miguel Manetelu, ne’ebé fó internet gratuitu (maski kapasidade ki’ik, maibé iha ona). Ami mós bele uza Starlink atu profesór sira bele buka peskiza matéria,” Berlelo informa.
Daudaun ne’e, tuir nia, iha kompudatór 35 hodi utiliza ba programa ne’e no kompleta ho projetór iha klase ida-ida. Agora kona-ba formasaun Google Classroom ne’e kada profesór uza nia telefónika mesak hodi bele aprende.
“Maski komputadór seidauk to’o, maibé ami hahú daudaun ona ho fasilidade natoon ne’ebé ami iha. Maibé, ha’u nafatin esforsu oinsá bele aumenta komputadór tanba ita iha Ministériu Edukasaun no parseiru balun iha-ne’e,” nia dehan.
Nia fundamenta, ho planu referidu, eskola ne’e rasik simu limitasaun ba estudante tanba hakarak hasa’e kualidade edukasaun. Tanba uluk simu estudante 50 ba kada sala, tinan oin sei menus hosi númeru ne’e.
Dirijente eskola ne’e tenik oráriu formasaun ba profesór no estudante sira nian hala’o iha loron Sábadu ne’ebé konsidera nu’udár loron estrakurrikulár.
“Ami foin lalais ne’e hetan formasaun iha Amérika kona-ba IT, no agora ami prepara hela ami-nia profesór sira seluk atu uza Google Classroom iha atividade hanorin ne’e,” Berlelo hateten.
Berlelo salienta inisiativa ne’e hetan mós apoiu husi Ministériu Edukasaun ne’ebé fó liberdade ba diretór eskola sira atu kria planu inovasaun tuir nesesidade eskola nian. Meta prinsipál mak atu asegura katak iha tinan 2026, eskola hotu-hotu bele ona integra sistema IT iha sira-nia kurríkulu hodi hasa’e kualidade edukasaun iha Timor-Leste.
“Tanba ho sistema foun ne’e, papél estudante nian sei muda husi dependente ba profesór sai estudante ne’ebé antes estudu barak liu dependente ba profesór 75%. Estudante sira sei iha kbiit atu buka informasaun rasik no halo diskusaun grupu estudante sai foku prinsipál,” nia subliña.
Tuir nia katak plataforma ne’e sei permite profesór sira atu kria grupu estudu no hafásil komunikasaun entre profesór no estudante sira, fahe matéria no mós profesór sira bele uza microsoft word, excel, no power point ne’ebé kompleta ho animasaun no imajen atu dada estudante sira-nia atensaun ba ezame online, estudante sira bele tuir ezame ka kestionáriu online ne’ebé bele responde kedas liuhusi sira-nia kbiit rasik.
“Nu’udár profesór iha esperansa boot katak teknolojia ne’e la’ós sai de’it programa ida, maibé bele aplika duni iha pratika loron-loron hodi ajuda dezenvolvimentu edukasaun iha Timor-Leste, maski iha dezafiu ba idade ka koñesimentu,” nia esplika.
Entretantu, Profesór Matéria Sidadania iha FINANTIL, José Soares Moniz, hateten eskola ne’e foin hahú implementa plataforma Google Classroom hodi fasilita prosesu aprendizajen ba estudante sira, no maski foin mak hahú planeia maibé sente agradese tebes ba apoiu husi Estadu ne’ebé introdús teknolojia ne’e iha ambiente eskolár.
“Uza Google Classroom ne’e importante tebes tanba mundu agora muda ona ba dijitál no teknolojia ne’e bele ajuda envolve estudante sira iha kondisaun antes atu uza loloos,” nia dehan.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade




