Família Timoroan sira reunifika iha Austrália liuhosi programa pilotu ba akompañamentu família iha programa Mobilidade Laborál Austrália Pasífiku (PALM).
Iha programa pilotu refere, família hirak ne’ebé mak hetan selesaun iha oportunidade atu hela hamutuk iha Austrália tuir traballadór nia vistu serbisu nian, antes sira fila hikas mai Timor-Leste nu’udar família ida.
“Programa pilotu ba akompañamentu família ne’e katak família hirak ne’ebé mak hetan ona selesaun bele ba hamutuk iha Austrália, atu sira hamutuk esplora sira nia jornada iha tempu hanesan harii sira nia futuru,” dehan Austrália nia Embaixadora ba Timor-Leste, S.E. Caitlin Wilson.
Mana Jesuina, ne’ebé mak foin dadauk ne’e ba reunifika ho ninia laen, maun Nicolau, iha Austrália liuhosi programa pilotu refere, reflete kona-ba sira nia tempu bainhira sira dook malu.
“Bainhira ha’u sei iha Timor-Leste, ha’u sente mesak. Ha’u iha kolega barak. Maibé ba relasaun ida entre feen ho laen, ne’e sente dook tebes tanba domin no kuidadu malu baze iha família. Daudaun ne’e ha’u kontente loos,” dehan mana Jesuina.
Mana Jesuina nia kaben, maun Nicolau hein mana Jesuina kleur ona atu hamutuk ho nia iha Austrália.
“Antes ha’u aranka, ida ne’e mak asuntu dahuluk ne’ebé ha’u ko’alia ho nia – se ha’u iha oportunidade ba O tuir ha’u, ne’e sei di’ak liután,” nia dehan.
“Agora ha’u kontente tebes tanba ami bele hamutuk ona iha ne’e, serbisu nu’udar ekipa ida. Ha’u sente ha’u kompletu fila-fali,” nia dehan.
Antes aranka, membru família sira atende sesaun informasaun badak kona-ba Austrália nia kultura, serbisu apoia ne’ebé iha, literasia finanseiru, kona-ba saúde, inan-aman nia direitu no responsabilidade, akomodasaun, benefísiu husi governu no mós edukasaun.
Wainhira iha Austrália, traballadór sira nia parseiru sira bele hala’o estudu ka serbisu hodi tulun kontribui ba família nia alvu finanseiru no sira nia oan bele atende eskola públiku sira.
“Alvu dahuluk mak manán osan, nune’e bainhira ami fila-fali ba Dili, ami bele harii uma ida, no karik ami iha oan, tulun sira ho edukasaun. Karik ami iha osan liután, ami sei loke negósiu ida,” mana Jesuina dehan.
Mana Elisa, ne’ebé mós ba hamutuk ho ninia parseiru iha Austrália tuir programa pilotu ne’e, iha esperansa atu uza ninia tempu iha Austrália atu poupa osan no harii uma ida bainhira nia fila fali ba Timor-Leste.
“Ami hakarak atu fila fali ba Timor-Leste no harii uma ida ba família ida ne’e. Ha’u laiha títulu akadémiku, nune’e susar tebes atu manán osan-boot iha Timor-Leste. Iha ne’e, iha oportunidade ida ba poupansa osan refere,” dehan Mana Elisa.
Família hirak ne’e hetan suporta husi ofisiál ligasaun família ida iha Austrália ne’ebé tulun sira atu hela no adapta ba sira nia komunidade foun no asesu ba serbisu apoia lokál.
Família hirak ne’ebé partisipa iha programa pilotu ba akompañamentu família sei hetan suporta iha Austrália liuhosi asesu ba Medicare no elijibilidade ba Benefísiu Taxa Família no Subsidiu ba Kuida Labarik nian.
Governu Australia tau-matan ho didi’ak ba monitorizasaun no avaliasaun ba programa pilotu ne’e hodi apoia ba esperiénsia pozitivu ida ba família sira iha Austrália no informa desizaun futuru relasiona ba polítika ba akompañamentu ba família.
Aleinde Timor-Leste, nasaun haat seluk mós partisipa iha programa pilotu ida ne’e. Nasaun sira ne’e mak Fiji, Kiribati, Tonga no Vanuatu. Iha tinan 2024 iha prosesu selesaun rua no halo ona selesaun ba família sira ne’ebé mak partisipa. Laiha tan ona oportunidade tuir mai hola parte ba pilotu ne’e.
Atu aprende liután kona-ba programa pilotu akompañamentu ba família, favór vizita: https://www.palmscheme.gov.au/family-accompaniment-pilot.




