DILI, 15 Maiu 2026 (TATOLI)-Institutu Jeosiénsia Timor-Leste (IGTL, sigla portugés), rekomenda ba Governu atu kria instrumentu legál hanesan Dekretu-Lei ida hodi asegura integrasaun obrigatória estudu no dadus jeosientífiku iha projetu dezenvolvimentu nasionál, liuliu ba konstrusaun infraestrutura boot sira.
Prezidente IGTL, Job Brites dos Santos, esplika katak utilizasaun dadus jeolójiku no jeotékniku importante tebes atu garante infraestrutura sira seguru, sustentavel no redús risku prejuízu ekonómiku no ameasa ba ema-nia moris.
“Ha’u nu’udar jeólogu ida, ha’u-nia mensajen jerál mak ne’e, se la konsidera dadus jeolójiku, ita bele selu dupla. Projetu infraestrutura ne’ebé la planeia ho konsiderasaun ba kondisaun jeolójika no estabilidade terrenu bele hetan estragu iha futuru, ne’ebé obriga Governu atu gasta osan ba reabilitasaun no manutensaun”, Job Brites hateten ba Tatoli.
Tuir nia, iha mundu modernu, debate kona-ba importánsia jeosiénsia iha infraestrutura públika pratikamente laiha ona, tanba maioria país sira konsidera estudu jeolójiku no jeotékniku hanesan parte fundamentál ida iha planeamentu no implementasaun projetu dezenvolvimentu.
Nia esplika katak konsiderasaun atu utiliza dadus jeolójiku la’ós atu limita ka obriga Governu, maibé atu ajuda minimiza risku no garante infraestrutura sira bele dura ba tempu naruk no seguru liu.
Nia refere katak iha projetu infraestrutura balun hanesan estrada iha área Sarlala no Kasnafar, kondisaun jeolójika no estabilidade terrenu aprezenta dezafiu boot, ne’ebé kontribui ba estragu repetitivu no nesesidade manutensaun kontínua.
Tanba ne’e, nia konsidera kondiasaun sira hanesan ne’e importante atu iha integrasaun estudu jeolójiku no jeotékniku realiza dezde faze planeamentu hodi ajuda identifika solusaun téknika ne’ebé apropriada ba kondisaun terrenu iha área ne’e.
Maski nune’e, nia afirma katak Timor-Leste seidauk tarde atu fortalese utilizasaun siénsia jeosientífika iha planeamentu nasionál. IGTL rekomenda atu Governu konsidera mekanizmu legál ida ne’ebé estabelese obrigatoriedade ba konsulta téknika jeosientífika iha projetu infraestrutura estratéjika no konstrusaun boot sira.
“Ita agora adere ona ba ASEAN. Futuru dezenvolvimentu presiza la’o ho planeamentu sientífiku no dadus tékniku ne’ebé forte. Se la’e, Governu bele kontinua hasai osan boot ba manutensaun no reparasaun infraestrutura ne’ebé la planeia ho di’ak”, nia hateten.
IGTL mós enfatiza katak integrasaun jeosiénsia iha planeamentu nasionál tuir prátika komún iha país barak dezenvolvidu no membru ASEAN sira, ne’ebé atualmente halo sai estudu jeolójiku no jeotékniku hanesan rekizitu obrigatóriu ba maioria projetu infraestrutura públika.
Atualmente, IGTL kontinua hala’o levantamentu no estudu jeosientífiku iha territóriu tomak, inklui mapeamentu jeolójiku, estudu idrojeolojia, risku jeolójiku no baze dadus jeoespasiál, hodi apoia planeamentu no tomada desizaun Governu nian.
Notísia relevante: IGTL halo estudu detalladu jeofízika ba poténsia minerál ouru no kobre iha Naimeko-Citrana
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora




