Prezidente informa mukit-inkluzaun liu 70% depende ba agrikultura substansiál

DILI, 20 Maiu 2026 (TATOLI)—Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, informa Ppobreza, inkluzaun no empoderamentu liu 70% husi populasaun moris iha área rurál sira, iha ne’ebé moris depende maka’as ba agrikultura subsisténsia.
“Ida-ne’e mak pobreza monetária ne’ebé la reflete rikusoin relativa, vizivel, husi komunidade rurál barak ne’ebé hale’u animál haki’ak barak. Karau vaka, karau timur, no animál doméstiku kiik oioin hanesan fahi, bibi, manu, hale’u ho ai-fuan, ai-horis, sereál, tubérkulu, no seluk tan,” Ramos-Horta hateten iha nia diskursuiha komemorasaun tinan 24 restaurasaun independensia, ne’ebé realiza iha Tasi-Tolu, ohin.
Dezde inísiu mandatu, nia dehan, mobiliza vontade no rekursu sira afavór ba asaun konkreta proximidade no solidariedade nian, liuhusi Servisu Apoiu ba Sosiedade Sivíl, Unidade Apoiu ba Inkluzaun no Unidade Apoiu ba Empoderamentu Prezidénsia Repúblika nian.
Iha domíniu nutrisaun, programa “Dapur do Povu”, lansadu iha 2022 no aliñadu ho Plano Multissetorial de Nutrição 2024–2030, permite ona fó apoiu loro-loron ba labarik sira serka 1.230 iha Díli, iha Hera no Reziaun Administrativa Oekusi Ambenu (RAEOA).
Tuir Ramos-Horta, ida-ne’e hanesan inisiativa ida-ne’ebé la substitui polítika públika, maibé kontribui kedas ba kombate ba subnutrisaun.
“Iha domíniu asaun sosiál no abitasaun, mezmu la’ós kompeténsia Prezidénsia nian, nein ida-ne’e ha’u abdika ha’u-nia konxiénsia atu fó resposta sira ne’ebé konkreta ba situasaun vulnerabilidade ne’ebé boot liu. Inklui, apoiu iha konstrusaun ba abitasaun sosiál sira hamutuk 39 no apoiu sosiál diretu hamutuk 10.747 ba família sira, 1.653 ba ema defisiente sira, atendimentu ba ema 17,425 liuhusi programa Terapia Sosiál “Rai Mor”. Ami apoia orfanatu 283, mikro-negósiu 90, grupu kulturál 387, estudante 35 no grupu
desportivu 50,” nia hateten.
Palásiu Prezidensiál konsege fó apoiu ba vítima dezastre naturál hamutuk 129, ho apoiu ne’ebé mobilizadu husi doadór sira hamutuk 16.
“Iha paralelu, liuhusi programa sira inkluzaun no empoderamentu feto nian, feto na’in-748 hetan apoiu iha formasaun no kapasitasaun, bolsa estudu sira hetan ona ba estudu iha
medisina (Indonézia) no apoiu mikro-negósiu hamutuk 210 (Micro-Business Grants entre
2,500) no apoiu osan 60 (entre $150-200) ba partisipasaun sira iha espozisaun sira, hodi nune’e promove autonomia no dignidade iha dezenvolvimentu atividade ekonómika,” Ramos-Horta dehan.
Asaun sira-ne’e reforsa ho distribuisaun ekipamentu esensiál sira hanesan karrreta fa’an nian iha dalan (44 Food Carts), fogaun no ekipamentu dapur nian (90 Empreendedór), kadeira-roda asisténsia sia (9), veíkulu transporte nian (pickup truck) no veíkulu motorizadu sira (Tiga Roda Vehicles), laptop sira no materiál edukativu sira seluk iha artikulasaun ho
parseiru internasionál sira 10 no setór privadu, hodi kontribui ba inkluzaun ekonómika no sosiál ba sira ne’ebé vulneravel liu.
“Maibé kombate hasoru pobreza la limita de’it ba apoiu materiál. Ezije mós inkluzaun, dignidade, protesaun no oportunidade ba sidadaun hotu-hotu. Ha’u fiar katak igualdade jéneru, respeitu ba diversidade no inkluzaun sosiál só bele alkansa tomak liuhosi asaun konkreta sira hodi kombate eskluzaun, promove empoderamentu ba sidadaun hotu-hotu no sira-nia família, hodi la husik ema ida iha kotuk,” nia dehan.
Imperativu tebes atu fortalese luta kontra violénsia doméstika, diskriminasaun, marjinalizasaun no forma intoleránsia hotu-hotu ne’ebé hafraku sosiedade no harahun dignidade umana.
Iha parte seluk, índise violénsia doméstika ne’ebé aas, ne’ebé afeta liuliu sira-ne’ebé vulneravel liu feto no labarik sira labele aseita.
Ema hotu-hotu merese protesaun, respeitu, kariñu no apoiu, atu nune’e ita-nia família no komunidade sira prevalese iha domin, komprensaun mútua no kultura dame nian.
“Ema sira iha situasaun vulnerabilidade boot liu tenke hetan protesaun hosi forma hotu-hotu husi violénsia, abuzu no eskluzaun ne’ebé kompromete sira-nia dezenvolvimentu pesoál, familiár no sosiál. Sira mós tenke hetan apoiu iha sira-nia esforsu empoderamentu nian, liuhosi kriasaun oportunidade sira ne’ebé permite sira atu harii moris ne’ebé dignu, útil no produtivu, hodi promove sira-nia moris-di’ak ekonómiku no sosiál,” nia hateten.
Jornalista : Hortêncio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes

