DILI, 28 Maiu 2026 (TATOLI)-Parlamentu Nasionál aprova proposta Orsamentu Retifikativu (OR) iha faze jeneralidade ho votu a favór 42, kontra 0 no abstensaun 23 husi bankada opozisaun FRETILIN no PLP.
“Nune’e [OR] pasa iha jeneralidade”, Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, fó sai iha sala plenária Parlamentu Nasionál, ohin.
Tuir giaun, debate iha faze espesialidade sei realiza entre 29 Maiu no 02 Juñu, ho metodolojia sei diskute espesifikamente kada artigu no alínea iha proposta lei.
Eventuál proposta alterasaun sei aprezenta iha finál diskusaun no votasaun faze jeneralidade. Bainhira termina diskusaun faze espesialidade, Parlamentu sei kontinua kedas ho votasaun finál globál.
Iha proposta OR ne’e, Governu prevee millaun $192 ba medida hitu, ne’ebé fó prioridade aas liu ba garante seguransa enerjétika no seguransa alimentár iha país relasiona ho impaktu husi funu iha Médiu Oriente.
Medida dahuluk mak kompra kombustivel ba rezerva nasionál aloka millaun $174,3. Ida-ne’e Governu iha fulan-Abríl nian laran transfere atu fó biban ba Ministériu Petróleu no Rekursu Minerál (MPRM) hodi halo kompromisu asina kontratu ba rezerva gazoél litru millaun 80.
Medida ne’e destina hodi garante fornesimentu kombustivel ba jerasaun eletrisidade até Dezembru inklui fornesimentu sentrál elétrika iha Hera, Betanu, RAEOA no Ataúru.
Medida daruak mak subsídiu kombustivel hetan alokasaun millaun $42. Husi montante ne’e sei utiliza ba apoiu konsumidór, liuhusi transferénsia ba prestadór sira, ho objetivu mantein presu fiksa husi Dekretu-Lei n.º13/2026.
Iha kontestu atuál inserteza globál presu enerjia, mekanizmu subsídiu destina hodi redús transferénsia ba aumentu internasionál ba presu kombustivel ba família no empreza.
Husi alokasaun ne’e iha millaun $1-resin sei transfere ba munisípiu sira hodi apoiu kustu kombustivel ba tratór no millaun $1 ba Ministériu Saúde (MS) hodi apoia kustu kombustivel ba serbisu saúde esensiál, espesialmente operasaun ambulánsia.
Medida datoluk mak seguransa alimentár ne’ebé prevee millaun $5 ho objetivu mak reforsa stock foos iha Sentru Lojístika Nasionál, atu ajuda mellora prestasaun iha kazu falta fornesimentu ka estraga tan kondisaun merkadu esternu.
Medida ne’e reflete kompromisu Governu apoiu ba disponibilidade alimentu no mitiga impaktu presaun merkadu iha agregada familiár ne’ebé vulneravel.
Aleinde ne’e, medida seluk mak seguransa nasionál ba rekrutamentu kadete PNTL 400, hetan alokasaun millaun $3, ne’ebé millaun $1 destina ba saláriu no millaun $2 ba bens no servisu.
Dalimak ba despeza prezidénsia Komunidade País Ko’alia Lian Portugés (CPLP), ne’ebé atribui ho montante millaun $2 hodi kobre despeza asosiadu Prezidénsia Pro Tempore Timor-Leste iha CPLP. Alokasaun ne’e finansia kustu lojístiku no administrativu koordenasaun serbisu iha sekretariadu CPLP.
Prezidénsia ne’e reprezenta marku dipolomátiku importante hodi reforsa perfíl internasionál Timor-Leste, aprofunda kooperasaun no relasaun bilaterál iha komunidade luzófona.
Prezidénsia Pro Tempore husi Timor-Leste rezulta reatribuisaun imprevista prezidénsia rotativa hafoin finalizasaun orsamentu orijinál, ba despeza diplomátika ba prevee antesipada, nune’e nesesariamente akomoda liuhusi Orsamentu Retifikativu.
Daneen, alokasaun millaun $3,9 ba RAEOA, ne’ebé destina ba reforsu kapasidade administrativa no operasionál rejiaun, operasaun no manutensaun, inklui revizaun sistema sentrál eletrisidade Sakato iha RAEOA, suporta despeza rekorrente, prinsipalmente saláriu no renumerasaun asosiadu ba estrutura administrativa ne’ebé estabelese, no akizisaun ekipamentu ba serbisu notariadu.
Dahituk, reforsu rezerva kontinjénsia iha alokasaun millaun $40,9 hodi reforsa rezerva kontinjénsia atu responde ba nesesidade despeza imprevista durante tinan orsamentál ne’ebé la akomoda iha dotasaun ezistente.
Reforsu fundu ne’e justifikadu husi nivel inserteza aas iha tinan ne’e, espesialmente ba presu globál ba kombustivel no ai-han no nesesidade sira seluk ba despeza emerjénsia.
Tuir dokumentu livru orsamentál, Orsamentu Retifikativu totalmente finansia liuhusi kombinasaun realokasaun dentru orsamentu orijinál 2026 no fonte adisionál finansiamentu. Abordajen ne’e permite Governu responde prioridade urjente sein aumenta levantamentu Fundu Petrolíferu ne’ebé aprovadu ona iha orsamentu orjinál.
Ho pakote totál finansiamentu millaun $79 ba operasaun, alterasaun orsamentál ne’ebé realiza ona tuir lei númeru 3/2025, kona-ba kompeténsia Governu, inklui iha Orsamentu Retifikativu.
Nune’e, orsamentu ho montante millaun $90,9 realokasaun diresiona dentru orsamentu ezistente, ida ne’e inklui millaun $60 husi Fundu Infraestrutura, liuhusi adiamentu projetu selesionadu ba tinan 2027.
Poposta Orsamentu Retifikativu ne’e foti mós millaun $15 husi Timor Gap, hodi apoiu akizisaun rezerva nasionál kombustivel no millaun $10 foti husi EDTL, millaun $5,9 redusaun diresionada husi item iha ministériu lubun, prinsipalmente iha verba no serbisu, tanba ho ezekusaun ki’ik ou prioridade imediata ki’ik hanesan viajen, catering no loroloron.
Ba restante millaun $101 finansia husi fonte adisionál, inklui saldu kaixa inativu, utilizasaun saldu transferidu INSS ba rejime kontributivu no reseita doméstika.
Nune’e, montante ba medida proposta OR millaun $271. Totál montante medida retifikativu ajustadu millaun $192, ho alterasaun ida-ne’e, montante konsolidadu husi OJE 2026 hamutuk billaun $2,39.
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora





