DILI, 29 Maiu 2026 (TATOLI)-Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, hateten Governu daudaun esforsu hela atu garante prosesu desentralizasaun Governu lokál bele la’o di’ak iha Oekusi.
Xefe Governu hato’o deklarasaun ida-ne’e iha debate espesialidade kona-ba proposta Orsamentu Retifikativu iha Parlamentu Nasionál, depoizde deputadu husi bankada FRETILIN, Antoninho Bianco, husu kona-ba prosesu desentralizasaun no podér lokál iha Oekusi.
Xanana esplika katak prosesu desentralizasaun iha Oekusi enfrenta difikuldade, tanba bainhira harii tiha Zona Espesiál Ekonomia Sosiál Merkadu (ZEESM), laiha planu ida kona-ba ZEEMS no RAEOA. Dezenvolvimentu halo de’it iha vila laran hanesan parte Makasar, tanba desizaun hotu halo husi Prezidente REAOA.
“Iha problema barak tebes iha ne’ebá. Ami buka atu prepara munisípiu sira ba podér lokál, nune’e ita hakbesik Governu ba povu bele sente no komprende ukun-an. Maibé, kompara ho RAEOA la’ós zero, maibé abaixu zero, nune’e Governu ne’e tama simu pose, buka hadi’a”, Xanana Gusmão hateten.
Nia dehan Governu esforsu halo planu ezekusaun ba programa no sistema, tanba haree katak bainhira Governu haree arkivu sira laiha entaun buka atu dijitaliza.
“Difikuldade ne’ebé ami haree iha tempu agora mak korresaun ka hadi’a. Bainhira ema atu hatene sistema foun fásil, maibé atu korrize ka hadi’a bainhira sistema aat lori tempu naruk. Tanba ne’e mak hahú husi 01 Jullu to’o agora ami buka nafatin atu korrize administrasaun públika, liuliu sistema finanseiru”, dehan.
Ho problema barak ne’ebé la’o iha Oekusi mak agora estabelese ona estrutura foun no fó oportunidade tinan ida atu serbisu. “Durante tinan ida serbisu di’ak kontinua, la di’ak troka tanba temi rejiaun, ZEEMS, maibé buat hotu la la’o hahú husi kedas to’o agora”, katak.
Tuir nia, maski lori tempu naruk, maibé ho estrutura foun mudansa balun hahú la’o ona, liuliu infraestrutura, hanesan estrada sira. “Ha’u sei la ko’alia barak, maibé atoni-oan sira agora iha ona konfiansa katak atu fó ona fiar ba sira atu kaer rasik”, dehan.
Ministru Administrasaun Estatál, Tomás Cabral, reforsa deklarasaun Xefe Governu hodi hateten prosesu administrasaun Oekusi iha separasaun rua, Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambenu (RAEOA) nafatin, maibé nia administrasaun públika hanesan ho munisípiu sira.
Tuir nia, ho estrutura foun ne’e hahú esforsu atu desentralizasaun no podér lokál mós bele la’o. Iha semana ne’e, Oekusi hahú tuir ona Konsellu Koordenasaun Territoriál no hahú faze ida atu tama ba sistema Planeamentu Integradu. Oekusi mós estabelese ona Portál Rejionál atu fasilita serbisu hothotu.
Estrutura foun RAEOA ne’e asume husi Régio da Cruz nu’udar Prezidente RAEΟΑ, Sekretáriu Rejionál sira maka hanesan Salvador da Cruz, ba Administrasaun no Finansa, Francisco Loca, ba Planeamentu no Dezenvolvimentu, no mós Merita Marques Lafo, ba Asuntu Sosiál no Organizasaun Komunitária no diretór servisu rejionál sira seluk.
Titulár kargu sira ne’e sujeita ba avaliasaun dezempeñu anuál, no simu klasifikasaun ne’ebé la satisfatóriu sai baze hodi ezonera sira.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora





