VIKEKE, 18 Juñu 2026 (TATOLI)—Bee-moos nu’udár nesesidade bázika ba moris loron-loron nian. Iha Timor-Leste, Governu esforsu maka’as hodi garante asesu ba bee-moos liuhusi programa infraestrutura no saneamentu, maibé iha eskola balun estudante sira kontinua enfrenta difikuldade ba bee-moos.
Iha Ensinu Báziku Filiál EBF La-Sama ne’ebé eziste iha tinan 2014, to’o agora seidauk asesu ba bee-moos no kestaun bee-moos difikulta implementasaun programa merenda eskolár ne’ebé implementa iha kada tinan.
Koordenadóra EBF La-Sama husi Suku Luka, Postu Vikeke Vila, Munisípiu Vikeke, Eliza Soares, hateten durante eskola EBF La-Sama laiha bee-moos no iha eskola iha fatin sanitária maibé bee laiha, entaun dadeer-dadeer kada estudante lori bee husi uma hodi tau iha sanitária eskola nian.
“Ekipa kozineira sira-ne’ebé prepara ai-han merenda eskolár madrugada sira, komesa kuru bee mai to’o eskola ho distánsia metru 300 hodi te’in ai-han ba ita-nia oan estudante sira. Bee-moos ne’e iha ami-nia eskola laiha,” Eliza Soares ba TATOLI iha Suku Luka, Sesta ne’e.
Nia dehan, problema bee-moos parte eskola relata hotu ona ba parte relevante sira nune’e iha tinan kotuk programa Programa Nasionál Dezenvolvimentu Suku (PNDS) kanaliza fasilidade bee-moos nian mai eskola, maibé bee la mai eskola to’o agora.
“Tan ne’e, ami husu parte relevante sira presiza, tau-matan ba ami-nia eskola atu estudante sira labele lori bee husi uma mai eskola no fasilita koziñeiru sira labele kuru bee iha fatin dook,” nia hato’o.
Tuir dadus, estudante husi EBF La-Sama Luka husi primeiru anu to’o terseiru anu ho totál hamutuk na’in-103 no totál profesór hamutuk na’in-8.
Iha fatin hanesan, Eis Xefe Aldeia Uma Lor, Suku Luka, Agustinho Gomes Amaral haktuir, kona-ba bee-moos ba eskola EBF La-Sama no komunidade sira iha aldeia Uma Lor ne’e tinan barak enfrenta difikuldade ba bee-moos.
“Ha’u sente triste tanba ami-nia oan sira dadeer bá eskola tenke lori bee husi uma atu tau iha sentina. Ita-nia komunidade ne’ebé te’in ai-han ba eskola ne’e tuku 2h00 madrugada sira komesa kuru bee bá eskola. Problema ba bee-moos ne’e la’os eskola de’it mak hasoru, maibé komunidade iha Aldeia Uma Lor ne’e,” nia subliña.
Nia relata, bee-moos ba Aldeia Uma Lor no liga bá eskola EBF La-Sama ne’e PNDS halo ona perfurasaun no bee nia débitu litru 0.5 pursegundu (Lps), maibé seidauk kanaliza ba komunidade no eskola sira hodi asesu.
“Iha tinan kotuk PNDS halo perfurasaun ho nian orsamentu rihun $48, maibé to’o agora obra referida seidauk konkluidu. Tan ne’e mak agora ami seidauk asesu ba bee-moos. Ha’u husu PNDS aselera prosesu instalasaun bee-moos hodi komunidade konsome,” nia akresenta.
Iha ne’e, nia dehan, komunidade atu asesu bee-moos tenke la’o ain ho distánsia kilómetru ida-resin hafoin kuru bee-moos no tempu udan komunidade aproveita tau balde iha uma kalén nia tatís hodi kuru udan ba konsome no uza ba nesesidade sira seluk.
Tuir dadus, populasaun Aldeia Uma Lor ho totál populasuan hamutuk na’in-280 ho totál uma-kain 100.
Hatán ba preokupasaun ne’e, Diretór PNDS MMunisípiu Vikeke, Francisco Soares Varela, haktuir kona-ba preokupasaun bee-moos ne’ebé implementa iha Aldeia Uma Lor, Suku Luka nian paradu tanba ekipa suku no tékniku sira dada malu, tan ne’e mak seidauk konklui, maibé orienta ona ekipa sira bá konklui obra.
“Ohin ami ko’alia ona parte téknika PNDS munisípiu atu ba haree obra ne’ebá para konklui tanba hela de’it kanalizasaun ba kanu distribuisaun ba komunidade sira mak seidauk, maibé perfurasaun ne’e ramata ona hein halo instalasaun de’it. Bainhira instalasaun konklui ona ita bele fornese bee ba ita-nia komunidade hodi asesu. Ha’u fiar katak iha tempu badak ita-nia komunidade hetan bee. Kona-ba débitu bee nian dala barak PNDS halo perfurasaun haree bee nian ne’e tenke atinje débitu 0.3-0.5 pursegundu, nune’e perfurasaun ne’ebé agora iha Luka ami garante fornesimentu bee ba komunidade,” nia tenik.
Jornalista: Vitorino Lopes da Costa
Editór: Xisto Freitas da Piedade




