iklan

OEKUSI

WN avalia parseiru sira implementa ‘Programa Haforsa Resiliente’ iha Oekusi

WN avalia parseiru sira implementa ‘Programa Haforsa Resiliente’ iha Oekusi

Jestór Programa WN, Cornélio Ase. Foto Tatoli/Abílio Elo Nini

OEKUSI, 19 Juñu 2026 (TATOLI) – Organizasaun Naun Governamentál Internasionál World Neighbors (WN), iha semana ne’e, hahú halo monitorizasaun ba ‘Programa Haforsa Resiliente’ ne’ebé implementa husi parseiru sira ba komunidade iha sub-rejiaun Nitibe no Oésilo, iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA). Rezultadu monitorizasaun ne’e hatudu progresu signifikativu tanba konsege fó benefísiu diretu ba komunidade sira iha baze.

Polítika WN nian ne’e rekoñese mós iha Artigu 139 husi Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste (RDTL) kona-ba rekursu naturál sira, ne’ebé labele ketak husi dezenvolvimentu sustentavel. Alende ne’e, programa ne’e apoia mós meta husi Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Nasionál (PEDN) 2011-2030 no Objetivu Dezenvolvimentu Sustentavel (ODS 2 – Halakon Hamlaha – Atinje seguransa ai-han, kualidade nutrisaun ne’ebé di’ak, no promove agrikultura sustentavel, no 6 – Bee-Moos no Saneamentu – Asegura disponibilidade no jestaun sustentavel ba bee no saneamentu ba ema hotu) husi Nasaun Unida, ne’ebé foka ba kombate hamlaha, seguransa alimentar, no asesu ba bee-moos no saneamentu.

Jerente Programa WN iha Oekusi, Cornelio Ase, informa katak objetivu husi monitorizasaun ne’e atu avalia nia progresu sira, tanba programa ne’e implementa kompleta tinan ida ona, hahú husi Juñu 2025 to’o Juñu 2026 ne’e. Programa ne’e rasik la’o ho parseria hamutuk ho organizasaun lokál tolu, maka hanesan: ONG Centru Edukasaun Sívika Enklave Oekusi (CECEO), Asosiasaun Haburas Kapasidade Agrikultura no Ekonomia (AHCAE), no Binibu Faef Nome (BIFANO).

“Ita halo monitorizasaun uluk ba parseiru ACHAE, nia atividade prinsipál maka apoia komunidade iha agrikultura sustentavel, grupu to’os modo, to’os permanente, estabelese grupu rai no empresta osan, konservasaun no protesaun bee-matan tolu hanesan Oél-Keob, Oél-Putih no Oel-Nunuh, iha aldeia Hauboni suku Taiboko,” nia hateten ba jornalista sira iha Oekusi, ohin.

Jerente ne’e afirma, kona-ba to’os permanente, maka promove teknolojia kolleta udan-been, halo terasu iha to’os permanente, promove diversifikasaun plantasaun, katak sira kuda ai-han oioin iha to’os laran, hanesan batar, ai-turi, lakeru, fehuk-midar, fehuk lokál no seluktan, ho intensaun atu haforsa no hametin hodi hadi’a seguransa alimentár. Suku Taiboko rasik, ho totál populasaun ne’ebé vulneravel ba mudansa klimátika, presiza duni intervensaun agro-florestál hodi labele dependente de’it ba produtu importadu.

“Ita haree kapas ona, tanba ai-han ne’ebe sira kuda ne’e, garante ona ba seguransa alimentár no seguransa ai-han iha komunidade nia leet. Tanba iha plantasaun bainhira menus ai-han, sira bele konsumu, sira haree katak ninia kombinasaun hanesan ho agro-florestasaun, ida-ne’e ezemplu di’ak ida, tanba tekniku ne’ebe implementa, komunidade sira adapta no aplika iha to’os,” nia hateten.

Kona-ba konservasaun bee-matan sira, hatudu susesu di’ak tanba fó ona benefísiu ba komunidade Hauboni uma-kain 50-resin maka asesu ho bee-moos ho di’ak. Protesaun foka mós ba baze legál Lei foun Rejime Jurídiku Bee nian (Lei Nu. 4/2020) ne’ebé obriga sidadaun no parseiru hotu atu proteje zona protesaun bee-matan nian.

“Bainhira, ita ba observa bee-matan sira, haree katak debitu bee sufisiente, no bee aumenta, ho ida ne’e, enkoraza ba komunidade sira hodi nafatin tau matan ba ambiénte ne’ebé besik bee-matan,” nia hateten.

Iha biban ne’e, Fasilitadór NGO ACHAE, Júlio Coa, agradese tanba liuhusi monitorizasaun bele hadi’a atu rekomenda, nune’e ba oin bele hadi’a kualidade implementasaun.

“Agradese ba vizita ne’e, World Neighbors maka hanesan doadór, ne’ebé ohin mai survey (peskiza) no halo monitorizasaun ami-nia ba atividade, ne’ebe hala’o iha aldeia Hauboni hanesan to’os permanente, konserva bee-matan, implementa iha tinan-2025 ohin kompleta tinan ida, ami agradese tanba liuhusi vizita ne’e bele haree direita saida mak presiza hadi’a, entaun ami bele hadi’a, tanba programa ne’e nia alvu ba komunidade sira,” nia orgullu.

Jornalista: Abílio Elo Nini

Editór: Rafael Ximenes de A. Belo

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!