Monitorizasaun PME iha Bobonaru identifika diferensa fornesimentu nutrisaun ba estudante iha área urbana no rurál
BOBONARU, 24 Juñu 2026 (TATOLI) – Superintendente Edukasaun Munisípiu Bobonaru, Noémia Antónia, hateten monitorizasaun ba implementasaun Programa Merenda Eskolór (PME) husi inspetór sira hatudu katak maioria eskola implementa ona menú ne’ebé estabelese husi nivel nasionál, maibé iha eskola balun seidauk konsege tuir tanba limitasaun iha fornesimentu ai-han iha merkadu.
Noémia esplika katak inspetór hamutuk na’in-sanulu mak durante ne’e monitoriza implementasaun Programa Merenda Eskolár iha munisípiu Bobonaru. Tuir rezultadu monitorizasaun, eskola balun presiza troka menú ne’ebé determina ona, tanba ingrediente balun la disponivel iha merkadu lokál.
“Ami nota katak eskola barak mak implementa tuir menú ne’ebé estabelese husi nasionál, iha balun mak la tuir ho razaun sira bá merkadu laiha stock, iha balun dehan loron ida ne’e han ikan, maibé la konsege tanba ikan laiha. Entaun, sira troka ba buat seluk hanesan manu-tolu, tahu ho tempe”, nia relata ba jornalista sira, ohin.
Superintedente Edukasaun ne’e hatutan katak maioria eskola iha área urbana konsege implementa menú tuir padraun nasional, maibé iha área rurál balun sei hasoru difikuldade atu asegura menú hanesan.
Tuir nia, situasaun ida-ne’e kontribui ba diferensa iha asesu nutrisaun entre labarik sira iha área urbana no rurál. Tanba ne’e, sei rekomenda ba Diresaun Servisu Munisipál Edukasaun no Autoridade Munisípiu Bobonaru atu emite sirkulár ida hodi regula implementasaun menú merenda eskolár sai uniforme iha eskola hotu-hotu.
Menú merenda eskolár iha Timor-Leste konsiste iha ai-han lokál ne’ebé saudavel ho grupu hahán tolu: karboidratu ba enerjia (foos), protensaun (modo-tahan, naan, manu-tolun), no vitamina (ai-fuan) tuir reseita lokál sira ne’ebé orienta husi Ministériu Edukasaun no Ministériu Saúde.
“Maski sira fó razaun dehan laiha, karik sira dehan laiha beibeik, entaun labarik balun, pur ezemplu, tuir ami-nia monitorizasaun ne’ebé iha labarik ne’ebé moris iha área rurál sira ho nutrisaun ne’ebé natoon de’it, la hetan hanesan ho sira ne’ebé iha área urbana”, nia dehan.
Noémia mós husu ba koziñeira no fornesedór sira atu prepara ai-han ho responsabilidade no tuir orientasaun Governu nian, tanba merenda eskolár nia objetivu mak asegura saúde no dezenvolvimentu fíziku no kakutak labarik sira-nia.
Nia subliña katak nutrisaun di’ak sei ajuda labarik sira iha prosesu aprendizajen, tanba kondisaun saúde ne’ebé di’ak bele aumenta kapasidade atu komprende no absorve matéria eskolár.
“Ita hotu-hotu iha interese ida de’it, ita nia-oan sira tenke saudavel. Bainhira sira saudavel, entaun sir- nia kakutak ne’e joga di’ak, bainhira sira-nia kakutak joga di’ak, sira-nia kakutak absorve materia ho di’ak. Se sira absorve matéria ho di’ak, sira sei matenek, tanba nasaun ida ne’e presiza ema matenek”, nia afirma.
Aleinde ne’e, monitorizasaun ne’e mós identifika katak preparasaun merenda iha maioria eskola urbana no instituisaun fundasaun sira di’ak ona, inklui utilizasaun ekipamentu ijiene durante prosesu tein, maibé iha eskola balun ekipamentu sira disponivel enkuantu seidauk uza ho másimu.
Iha parte infraestrutura, nia hateten dapur iha maioria eskola aprezenta kondisaun di’ak, maski iha balun seidauk adekuadu. “Ha’u fó ezemplu iha EBF Oplegul ne’e sira-nia dapur kuaze seidauk di’ak. Agora, tempu anin, sira tein dalaruma anin huu basia monu tun tiha, tanba laiha netik kalen atu sátan, maibé agora munisípiu liuhusi Programa PNDS konstrui ona fatin koziña”, nia salienta.
Tinan ne’e, munisípiu Bobonaru hetan alokasaun orsamentu anuál ba Programa Merenda Eskolár ho totál millaun $1,8 hodi ezekuta ba loron efetivu 100-resin.
Merenda Eskolár iha tinan letivu ne’e implementa iha Pré-Eskolár Públiku 42, Ensinu Báziku Sentrál Públiku no Filiál 137, Ensinu Pré-Eskolár Katólika Privadu sia no Ensinu Báziku Katóliku Privadu 16.
Totál estudante benefisiáriu programa ne’e hamutuk 30.178, kompostu husi Pré-Eskolár Públiku 2.494, Ensinu Báziku Públiku 24.961, Ensinu Pré- Eskolár Katóliku Privadu 471 no Ensinu Báziku Katóliku Privadu 2.252.
Notísia relevante: Menu merenda eskolár laiha kualidade iha Baukau
Jornalista: Sergio da Cruz
Editora: Maria Auxiliadora
