OEKUSI, 29 Juñu 2026 (TATOLI) – Embaxadór Portugál iha Timor-Leste, Duarte Bué Alves, segunda ohin hala’o vizita ofisiál ba Sentru Aprendizajén no Formasaun Eskolár (CAFE) Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA).
Embaxadór Portugál iha Timor-Leste, Duarte Bué Alves, informa, atividade ne’e nu’udar vizita dahuluk ba Oekusi, dezde simu kna’ar embaixadór Portugál nian iha Timor-Leste iha fulan-Setembru 2025, tanba antes ne’e hala’o ona vizita munisípiu sira seluk.
“Ida-ne’e mak ha’u-nia vizita dahuluk ba Oekusi, nu’udar vizita espesiál ida, tanba hanesan ita hotu hatene, tanba razaun istórika, Portugál sempre iha ligasaun ho Timor-Leste, klaru, maibé iha ligasaun kle’an ho rejiaun Okeusi liliu Lifau, tanba iha fulan-Agostu tinan-1515 maka portugés sira to’o uluk,” nia hateten ba joranlista sira iha eskola CAFE Palaban, ohin.
Nune’e, istória konvivénsia, koñesimentu mútuo, la’o hamutuk, buras hamutuk, tinan-1511 ne’e hahú iha rejiaun Oekusi. Entaun, dezde inísiu kedas, husi pontu-de-vista simbóliku, sé hakarak, husi pontu-de-vista emosionál, importante tebes, atu vizita Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi.
Projetu estraordináriu no vizita ba profesór sira
Diplomata Portugál ne’e relata katak Eskola sira CAFE hanesan projetu estraordináriu ida-ne’ebé Portugál ho Timor-Leste, no daudaun ne’e iha ona eskola CAFE 14, ne’ebé kobre estudante liu rihun 12,000 ho profesór 135 iha munisípiu hothotu.
Nia informa, durante hala’o misaun nu’udar Embaxadór Portugál iha Timor-Leste, konsege hala’o ona vizita ba eskola CAFÉ 12 iha iha territóriu nasionál, no tuir planu sei vizita mós munisipíu Lospalos no Viqueque.
“Ohin, ha’u mai vizita eskola CAFE iha Oekusi, atu ko’alia ho profesór sira, tanba ami iha profesór portugés na’in neen iha ne’e ih, atu buka hatene ba sira impresaun saida, espresaun difikuldade sira maka, oinsá serbisu lorloron nian, oinsá sira moris, serbisu saida maka sira halo, saida maka karakterístika espesífiku sai profesór iha Oekusi, tanba la hanesan sai profesór iha rejiaun Oekusi ka iha Ataúro ka iha Same ka iha Viqueque,” nia subliña. 
Tanba nia dehan, sidade ida-idak iha nia dinámika rasik, nia karakterístika rasik, tanba ne’e maka presiza mai iha ne’e, rona povu, ida-ne’e maka koko atu halo, entaun mai iha Oekusi, atu rona, ko’alia.
“Entaun, atu konklui, ita hahú iha Oekusi iha tinan 1515, no tinan 511 liutiha, ita kontinua hamutuk ho populasaun iha Timor-Leste liliu povu Oekusi,” nia katak.
Simu ho kultura no metafora tasi nian
Iha fatin hanesan, Koordenadór eskola CAFÉ Oekusi, Mario Meireles, hato’o benvindu ba embaixadór, no agradesimentu sinseru ba apoiu no amizade ne’ebé halibur hamutuk ho autoridade lokál sira, ne’ebé ho fiar katak edukasaun nu’udar dalan ba dezenvolvimentu iha rejiaun Oekusi.
Entretantu, molok Embaxadór Portugál atu tama ba vizita klase idak-idak, estudante sira aprezenta, dezeñu oioin, hanesan istória mumentu Portugés sira to’o Lifau, no aprezenta mós kultura no tasi Timor nian, inklui edukasaun dalan ba futuru.
“Ambiente ne’ebé ami simu, harii hosi ami-nia estudante sira, maka hanesan akuáriu ida-ne’ebé simboliza tasi. La’ós tasi ne’ebé haketak, maibé tasi ne’ebé halibur. Tasi ida-ne’ebé iha istória tomak, liga Timor-Leste no Portugál, hodi permite enkontru kultura, ema, no valór sira ne’ebé moris nafatin to’o ohin loron.
Koordenadór eskola ne’e esplika, katak tasi mós hanesan metáfora ida ba kooperasaun ne’ebé ita selebra ohin loron. Hanesan ninia bee sira estabelese dalan sira entre rai dook sira, kooperasaun entre Portugál no Timor-Leste kria oportunidade sira, hakbesik komunidade sira, no loke orizonte ba jerasaun foun sira.
Manorin-na’in ne’e hateten, iha patrimóniu ida-ne’ebé halibur ita iha forma ida-ne’ebé espesiál tebes: lian portugés. Liuhusi ida-ne’e maka ita komunika, aprende, prezerva ita-nia memória koletiva, no harii ponte sira ba futuru. Iha ami-nia eskola, lian portugés liu fali matéria ida; ida-ne’e maka instrumentu ida ba koñesimentu, sidadania, no dezenvolvimentu.
Liuhusi edukasaun maka ligasaun ida-ne’e hetan ninia signifikadu kle’an liu. Projetu CAFE fó dalan ba labarik no joven barak iha Oekusi, atu hetan edukasaun ida ho kualidade, habelar sira nia mehi, no prepara ba sira nia futuru ho konfiansa no oportunidade boot liu.
“Tasi simbóliku ne’ebé ohin hale’u ita kontinua reprezenta buat ne’ebé inspira ita: povu rua ne’ebé liga ho istória, unidu ho lian portugés, no kompromete ba edukasaun ida ne’ebé transforma moris no harii futuru,” nia esplika.
Notísia relevante:ME-Governu Portugál nafatin reforsa kooperasaun ba projetu CAFE no formasaun profesór
Totál estudante iha eskola CAFÉ Oekusi hamutuk na’in-892 mai husi Edukasaun Pré-Eskolár, Ensinu Báziku to’o Ensinu Sekundáriu ho totál profesór na’in-43 komposta husi profesór Portugál no timoroan.
Jornalista: Abílio Elo Nini
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo
