iklan

NASIONÁL, DILI, HEADLINE, Uncategorized

Lú Olo nia falesimentu fó forsa hodi kontinua luta bá-oin

Lú Olo nia falesimentu fó forsa hodi kontinua luta bá-oin

Ekipa konjunta hulan Saudozu Francisco Guterres ‘Lú Olo’ nia kaixaun sai husi Rezidénsia Faról, Sesta (26/06/2026). Imajen TATOLI/Cidália Fátima

DILI, 26 Juñu 2026 (TATOLI)—Sekretáriu Jerál Partidu FRETILIN (CCF-sigla portugeza), Marí Alkatiri hateten Saudozu Francisco Guterres Lú Olo nia lakon (falesimentu) no vizita ikus iha sede ne’e fó forsa atu kontinua luta bá-oin, luta ba libertasaun povu no luta atu halakon dezigualdade no korrupsaun.

“Ita hamutuk transforma triste ida-ne’e ba forsa família no garante valór ba Estadu. Lú Olo, ema ida-ne’ebé puru simplididade no modesta. Fizikamente Lú Olo lakon iha ita leet, maibé ninia espíritu kontinua fó forsa mai ita atu kontinua luta bá-oin,” Marí dehan iha CCF, Komoro, Sesta ne’e.

Hafoin Kadáver Saudozu nian to’o iha Komité Sentrál FRETILIN, ema ua’in ba ua’in hamonu matabeen hodi simu vizita ikus iha CCF.

Husi CCF, Saudozu Lú Olo nia kadáver kontinua bá Kuartel Jenerál F-FDTL Fatuhada,  depoiz bá Palásiu Prezidensiál no kontinua ba misa requiem iha Igreja Katedrál Dili, omenajen iha Parlamentu Nasionál no ikus haloot iha Jardín Eroi Metinaru.

Iha observasaun jerál, ema oioin mak hein iha dalan hodi kari ai-funan, halo orasaun no tanis ba Saudozu Lú Olo.

Biografia

Saudozu Francisco Guterres Lú’Olo moris iha loron 7 fulan-Setembru 1954, iha Belas, Ossú, Munisípiu Vikeke.

Oan husi Felix Guterres (hosi uma lisan Papalo) no Elda da Costa Guterres (hosi uma lisan baimeta), kazál ida-neʼebé hariku família Ossú ho oan na’in ualo feto haat no mane haat. Oan na’in neen mak mate ona: Maria Guterres (mate iha 1967), Casilda Guterres (mate iha 2004), António Guterres no Cornélio Guterres ((mate iha 2010), Lino Guterres (mate iha 2026) no Francisco Guterres Lú Olo (mate iha 21 Juñu 2026). Husi oan na’in ualu ne’e, hela de’it ona feto rua: Francisca Guterres no Domingas Guterres.

Nu’udár ema katóliku, Lú Olo estuda iha Colégio Sta. Teresinha, Ossú, hosi 1963 to’o 1966. Hafoin estuda tinan balun iha Dili, iha 1973, nia deside filafali ba Colégio Santa Teresinha, nu’udár monitór eskolár. Lú Olo pertense ba Uma-Lisan Papálo, Betutoi Uainahalau nian, foho Osso-rua nia hun.

Haree ba ninia karreira polítika, Lú Olo la’o dalan naruk ida nu’udár membru ativu iha Frente Revolucionária do Timor-Leste Independente (FRETILIN), hahú hosi simpatizante to’o membru Komité Sentrál FRETILIN no ikus liu nu’udár ninia Prezidente.

Lú Olo, joven ho personalidade kontestatária maibé ho integridade morál ne’ebé hametin ho orientasaun hosi Padre Salesianu sira. Hako’ak FRETILIN hosi kedas tinan 1974. Molok Indonézia invade no okupa Timor-Leste, Lú Olo hala’o maka’as tiha ona ninia kna’ar militante atu fó-hatene no haklaken Manuál no Programa Polítiku FRETILIN iha Ossú, Munisípiu Vikeke ba komunidade sira. Nia hahú ninia kna’ar nu’udár gerrilleiru iha 1975 bainhira tama iha pelotaun FALINTIL nian ho komandu Lino Olokasa nian, iha Rejiaun Sentru Leste, besik ka iha área periférika Ossú nian,

Iha fulan-Juñu 1976, Lú Olo simu kargu nu’udár Sekretáriu Zona Kosteira (Leste no Oeste), iha rejiaun Ponta Leste, la dook hosi Komité Rejionál Ravina Leste, fatin ida ne’ebé Xanana Gusmão mak adjuntu iha ne’ebá, bainhira sei membru Komité Sentrál FRETILIN nian.

Iha 1977/78, Lú Olo hetan nomeasaun nu’udár Delegadu Komisariadu Setór Ponta Leste nian. Iha fulan Setembru 1978, Lú Olo kaben ho nia doben Clotilde Maria de Fátima e Silva “Lou Tik”, asistente polítiku ba Komisariadu Setór Ponta Leste no responsavel OPMT iha área Kamnase Builó. Sira na’in rua jura ba Bandeira FRETILIN, iha testemuña sira-nia oin, katak mate ka moris, sei luta ba ukun rasik an!

Iha Novembru 1981, Lú Olo tenke sai ba buka ai-han. Buibere Lou Tik, isin-rua, moras hela iha sira-nia akampamentu iha Akadiru Hareloi, iha área Ahalekimeta entre Builó ho Nahareka, Ossú. Militár indonéziu halo asaltu ba akampamentu ne’e no tiru mate Buibere Lou Tik no ninia seguransa Mariano Rubi-Loi no serka metin akampamentu ne’e.

Liu tiha loron tolu mak Lú Olo konsege fila bá sira-nia akampamentu maibé ninia doben ninia isin-dodok tiha ona iha rai leten. Iha-ne’ebá latan mós isin-dodok husi gerilleiru ida-neʼebé tau matan ba buibere Lou Tik

Iha fulan-Marsu 1981, FRETILIN realiza Konferensia Nasionál ba dahuluk hodi reorganiza/hadi’ak Rezisténsia. Lú Olo simu kargu nu’udár Adjuntu responsável ba parte sentrál Timor-Leste nian.

Iha fulan-Jullu 1982, simu kna’ar nu’udár Adjuntu, iha rejiaun Sentru Leste (Nakroma) ne’ebé halo parte Komandu Quarta Companhia ho komandu hosi saudozu Komandante Fera Lafaek nian. Komandu Terseira Companhia da Guerrilha nian ho komandu Fera Lafaek nian. Iha 1984 simu kargu polítiku nu’udár Komisáriu Polítiku, kolokadu iha Terseira Unidade Kompanhia B.

Iha 1987, nu’udár Komisáriu Polítiku Forsa Armada sira-nian, hala’o ninia kna’ar iha Rejiaun Cruzeiro, Rejiaun Sentru Súl no Norte (Aileu no Manatutu).Iha loron 7 fulan-Dezembru 1987, nu’udár desizaun ida hosi reorganizasaun Rezisténsia nian, FALINTIL haketak-an hosi FRETILIN.

Iha loron-31 Dezembru 1988, CNRM (Conselho Nacional da Resistência Maubere) harii hodi troka CRRN (Conselho Revolucionário da Resistência Nacional). Iha 1990, nu’udár mudansa estruturál Rezisténsia nian, Komisaun Diretiva FRETILIN nian (CDF) hari’i, nu’udár komponente polítika CNRM nian no Lú-Olo sai nu’udár membru ida hosi Komisaun ne’e. Liu tiha tinan tolu, iha tinan-1993, bainhira militár indonéziu kaer Ma’Huno, Sekretáriu CDF nian, Lú Olo hahú kaer kargu nu’udár CDF nia Vise-Sekretáriu.

Bainhira Komandante Konis Santana mate iha 11 marsu 1998, Lú Olo hola ninia fatin nu’udár Sekretáriu CDF nian, hanesan líder ass liu FRETILIN nian iha ailaran. Iha agostu 1998, hatán ba proposta Lú Olo nian, FRETILIN hala’o Konferensia Nasionál Estraordinária iha Sydney-Austrália hodi hadi’ak liután FRETILIN. Partisipa iha Konferensia ida ne’e delegasaun ida husi rai-laran, ne’ebé xefia husi saudozu Ma’Hodu Raan Kadalak. Kamarada Lú Olo mós partisipa iha eventu boot ne’e liuhusi telefone satélite. Iha-ne’ebá mak ba dahuluk liu Lú Olo ko’alia rasik ho Xefe Delegasaun FRETILIN iha rai-li’ur, Marí Alkatiri.

FRETILIN nia Konferensia Nasionál ne’e mak deside halakon Comissão Directiva da FRETILIN no hamosu fali órgaun foun ida ba lideransa, hanaran Conselho Presidencial da FRETILIN, ho Lú Olo hanesan Koordenadór-Jerál, no Marí Alkatiri no saudozu Ma’Huno nu’udár Vise-Koordenador ba Konsellu ne’e. Iha 1998, durante “Convenção Nacional Timorense” ne’ebé hala’o iha Peniche, Portugál, CNRM fila-an ba Conselho Nacional da Resistência Timorense (CNRT), ho objetivu atu hametin liután unidade nasionál entre sidadaun timoroan sira iha Luta Libertasaun Nasionál.

Lú Olo, neʼebé hala’o nafatin ninia kna’ar nu’udár Koordenadór Jerál ba Konsellu Prezidensiál FRETILIN nian, simu tan kargu oioin iha ámbitu politika Unidade Nsional promove husi FRETILIN rasik. Ne’ebé nia hatán hala’o kna’ar todan tolu tan nu’udár membru Konsellu Polítiku-Militár (iha Rezisténsia Armada), membru Komisaun Polítika Nasionál CNRT nian (CPN/CNRT) no Sekretáriu Frente Polítika Interna (FPI/CNRT).

Hafoin referendu 1999, Lú Olo, hamutuk ho FALINTIL, tun hosi foho no bá hamutuk iha sira nia akantonamentu iha Aileu. Iha fulan Outubru 1999, Lú Olo ba dala uluk uluk liu ho ninia Vise Marí Alkatiri, iha Remexio, Aileu no sira na’in rua ko’alia kedas kona-ba oinsá hatutan re-organizasaun FRETILIN, neʼebé hahú tiha ona iha Sydney iha 15-20 Agostu 1998.

Iha fulan-Maiu 2000, Lú Olo prezide Konferensia Nasionál Kuadrus FRETILIN nian no hosi ne’e ba oin, FRETILIN hahú reorganiza ninia estrutura sira diak liután iha territóriu laran tomak ba realidade foun iha era Ukun Rasik An, no ba demokrasia multi-partidária. Marí ho Lú Olo

assume kompromisu politiku fó tulun ba malu hodi dada dalan ba FRETIIN, nu’udár partidu ho natureza frentista, katak sei hakoak nafatin timoroan nasionalista hothotu ba faze liberta Povu Maubere iha dimensaun hothotu. Iha Fevereiru 2001, Lú Olo husik hela ninia kilat no munisaun tomak iha Komandu FALINTIL nian iha Aileu hodi konsentra deit ba reorganizasaun no vida FRETILIN nian.

Iha fulan-Jullu tinan 2001, Kongresu Nasional FRETILIN nian hili pakote lideransa, ho Lú Olo, nu’udár Prezidente no Marí Alkatiri, nu’udár Sekretáriu-Jerál. Hosi 20 Setembru 2001 to’o 20 Maiu 2002, Lú Olo kaer kargu nu’udár Prezidente Asembleia Konstituinte Timor-Leste nian.

Iha loron 4 maiu 2002, Lú Olo deside kesi nia an ba nia doben daruak, Cidália Lopes Nobre Mouzinho, Buibere ida husi Ataúro no husi kazamentu ne’e, moris oan na’in-haat: Mane tolu no feto ida (Francisco Cidalino Guterres, Eldino Nobre Guterres, Felizito Samora Nobre Guterres no Dália Luliana Nobre Guterres).

Hosi 20 Maiu 2002 to’o 31 Jullu 2007, Lú Olo hala’o kna’ar nu’udár Prezidente Parlamentu Nasionál Repúblika Demokrátika Timor-Leste nian. Tha momentu ne’ebá, Sekretáriu-Jerál ONU Kofi Annan mak halo pasájen administrasaun Timor-Leste nian hosi ONU ba Prezidente Asembleia Konstituinte Francisco Guterres Lú Olo. Hosi ne’e ba oin, Asembleia Konstituinte fila-an ba Parlamentu Nasionál.

Iha loron 20 fulan-Maiu, 2002, nu’udár Prezidente Parlamentu Nasionál mak Lú Olo halo Deklarasaun ba Restaurasaun Independénsia no prezide serimónia tomada pose ba Kay Rala Xanana Gusmão nu’udár Prezidente da Repúblika.

Tanba nia partisipasaun ativa tebetebes iha luta ba libertasaun nasionál mak Lú Olo la konsege estuda tan. Foin iha tinan-2005 de’it, enkuantu serbisu nu’udár Prezidente Parlamentu Nasionál, mak nia hetan fali oportunidade atu hatutan ninia estudus. Iha 2011 nia ramata kursu Direitu iha Fakuldade Direitu iha Universidade Nasionál Timor Lorosa’e, kursu ne’ebé hetan apoiu hosi Fundação das Universidades Portuguesas (FUP).

Tuir Dekretu Prezidente Repúblika nr.56/2006, 5 Dezembru, Lú Olo simu kondekorasaun ho títulu onorífiku Orden Gerrilla hosi Prezidente Repúblika Kay Rala Xanana Gusmão, grau da-1/nivel superiór nu’udár rekoñesimentu ba kargu polítiku ne’ebé mak nia hala’o iha Frente Armada, inklui kargu nu’udár Komisáriu Politiku, Koordenadór Jerál Konsellu Prezidensiál FRETILIN nian, Sekretáriu Komisaun Diretiva FRETILIN nian, Koordenadór Konsellu Polítiku-Militár, Sekretáriu Konsellu Exekutivu Luta Klandestina no Sekretáriu Frente Politika Interna/CNRT rezistensia.

Iha Maiu 2006, FRETILIN hala’o Kongresu Nasionál Daruak. Lú Olo eleitu dala ida tan nu’udár Prezidente partidu nian, nafatin ho Marí Alkatiri, nu’udár Sekretáriu-Jeral. Iha fulan-Abril 2007, Lú Olo kompete iha eleisaun prezidensiál, nu’udár kandidatu FRETILIN nian ba kargu Prezidente Repúblika. Konsege manán númeru votus boot liu kandidatu sira seluk iha primeira volta, maibé lakon iha segunda volta ho Dr. José Ramos-Horta.

Tha loron 30 fulan-Agostu 2009, bazeia ba Dekretu Lei nr.20/2009, 24 Abril, no Dekretu Prezidensiál nr. 25/2009, 30 Agostu, Lú Olo simu Colar da Ordem de Timor-Leste kondekorasaun aas liu ida Estadu Timór nian – hosi Prezidente Repúblika José Ramos-Horta nia liman nu’udár rekoñesimentu ba kontribuisaun boot ne’ebé nia fó ba Timor-Leste no Timoroan sira. sira.

Iha loron 20 fulan-Agostu 2011, Lú Olo eleitu filafali ba Prezidente FRETILIN liuhosi eleisaun direta ba pakote lideransa partidu nian. Iha 13 Janeiru, 2012, kompete filafali nu’udár kandidatu FRETILIN nian iha eleisaun ba Prezidente Repúblika no ba lakon iha segunda ronda.

Iha 2012, bazeia ba Dekretu Lei nr.15/2009, 18 Marsu, no Dekretu Prezidensiál nr. 25/2009, 30 Agostu, Lú Olo simu kondekorasaun ho Medalla Méritu hosi Prezidente Repúblika José Ramos-Horta tanba ninia kontribuisaun ba pás no estabilidade nasionál. Iha fulan-Fevereiru 2014, nia simu kargu nu’udár Prezidente Komisaun Preparatória ba Simeira Xefe Estadu no Governu Komunidade Nasaun I.ia-Portugés (CPLP).

Durante ninia karreira polítika, Lú Olo partisipa no halo diskursu iha Sesaun Dalimak hosi Asembleia Partidária UE-ACP (25 Novembru, 2002), iha Konferensia Datoluk hosi Partidu Polítiku Aziátiku sira iha Repúblika Populár Xina (Agostu 2004) no mós iha Simeira Prezidente Parlamentu iha okaziaun Asembleia Jerál Nasoins Unidas (Setembru 2005). Nu’udár Prezidente FRETILIN, Lú Olo partisipa iha Konferensia Nasional Partidu Traballista Austrália nian iha fulan-Dezembru 2011.

Iha 20 Marsu 2017, Lú Olo sai kandidatu FRETILIN ba dala tolu iha eleisaun ba Prezidente Repúblika no manán kedas iha primeira volta ho votu 57,1%. Iha loron 20 fulan-Maiu, tuku 00:00, Prezidente Parlamentu Nasionál fó pose ba Lú Olo nu’udár Prezidente Repúblika Demokrátika Timor-Leste ba dala 6. Lú Olo hala’o nia kna’ar nu’udár Prezidente Repúblika Demokrátika Timor-Leste husi 2017-2022 nu’udár Prezidente ba povu tomak. Prezidente ida ne’ebé sempre hakruuk ba Konstituisaun no lei sira aprova husi Parlamentu Nasional no promulga husi Prezidente sira uluk no nia rasik. Enkuantu moris sempre defende “la iha ema ida hatuur an aas liu lei.”

Hafoin ramata ninia mandatu iha 20 maiu 2022, Lú Olo asume fali ninia kargu nu’udár Prezidente FRETILIN ho dedikasaun rohan-laek. Iha loron 23 Maiu 2026, Lú Olo bá Malásia ho aviaun emerjénsia hosi Óspitál Prince Court nian no simu tratamentu intensivu iha Kuala Lumpur ho atensaun tomak husi doutór espesializadu sira no pesoál saúde. Maibé, sira la konsegue salva Timor-Leste nia oan doben ida ne’e. Iha loron 21 junu 2026, Lú Olo hakotu nia jornada moris iha Óspitál Prince Court, Malázia.

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!