Komunidade husu auditoria ba Programa Haki’ak Manu Mareko ne’ebé paradu iha Tunubibi

BOBONARU, 08 Jullu 2026 (TATOLI) – Rezidente sira aldeia Tunubibi, suku Tapo-Memo, postu administrativu Maliana, munisípiu Bobonaru, manifesta preokupasaun kona-ba Programa Haki’ak Manu Mareko no ikan ne’ebé paradu ona durante tinan ida-resin.
Tanba ne’e, sira husu ba instituisaun kompetente sira atu halo auditoria no monitorizasaun ba implementasaun programa ne’e.
Programa ne’e implementa husi Ministériu Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitária (MDRAC, sigla portugés) no fó apoiu ba grupu rua, Hultopol no Lalia-Giral, ho objetivu hasa’e rendimentu ekonómiku komunidade.

Membru komunidade aldeia Tunubibi, Fernando Raul, hateten programa ne’e inisialmente fó esperansa ba komunidade atu hasa’e rendimentu ekonómiku, maibé to’o agora atividade prinsipál la la’o tuir planu.
“Tinan kotuk liubá harii grupu rua ho ekipa ida naran Sentru Dezenvolvimentu Aldeia lideradu husi xefe aldeia Tunubibi. Membru sira sakrifika sira-nia an hodi hamoos fatin ne’ebá, harii uma, konsege duni haki’ak-manu, maibé imformasaun ne’ebé ami rona dehan osan ne’ebé ministériu tutela aloka ne’e de repente hotu iha dalan klaran”, Fernando dehan ba jornalista sira, ohin.
Fernando, ne’ebé mós hanesan antigu Xefe Aldeia Tunubibi husu ba Komisaun Anti-Korrupsaun (KAK) no Provedoria Direitu Umanu no Justisa (PDHJ) atu halo auditoria no fiskalizasaun ba ezekusaun orsamentu ne’e.
“Se mak halo ida ne’e, tenke responsabliza tanba osan ne’e Estadu nian, signifika katak povu nian. Programa ida-ne’e di’ak no furak, maibé dalaruma iha oknum balun mak kontamina tiha programa ne’e ho interese grupu no pesoál. Karik ninia gravidade ne’e aas, KAK ho PDHJ no instuisaun ne’ebé iha kompeténsia bele haree”, nia fó hanoin.
Diretór PDHJ Delegasaun Territoriál Maliana, Elizeu Lopes, hateten katak durante ne’e PDHJ seidauk simu keixa ofisiál kona-ba asuntu ne’e. “Kuandu iha keixa, ami foin bá. Ami só monitoriza rutina bá sela detensaun, ospitál no Uma Mahon sira. Durante ne’e, ami seidauk hetan keixa ba asuntu ne’e, maibé agradese ba informasaun ida-ne’e, fó atensaun ba ami. Publikasaun iha mídia ami iha obrigasaun tenke bá”, nia afirma.
Koordenadór Sentru Dezenvolvimentu Aldeia Tunubibi, Adriano Jasen Santos, rejeita alegasaun katak programa totalmente paradu.
Tuir nia, atividade balun nafatin la’o, hanesan kuda fore-mungu no preparasaun ba atividade seluk, maibé haki’ak manu Mareko no ikan enfrenta obstákulu, tanba fini manu ne’ebé sira sosa seidauk to’o no kazu ema deskonesidu na’ok ikan mós akontese iha fatin ne’e.
“Ami hein manu ne’e tama fulan ualu ona mós la tama. Ami enkomenda iha kompania ida iha Dezembru ne’e kedas, ne’ebé ami-nia fini mak sei la tama até agora. Avidade seidauk la’o de’it, maibé horsehik ami fó hatene malu ona atu hamoos fatin ne’e hodi kuda fali modo. Ami-nia osan sei sufisiente hela”, nia salienta.
Notísia relevante: Sein fundu, atividade haki’ak manu Mareko iha Tunubibi paradu
Adriano hateten katak grupu sei iha fundu hamutuk $4.000, ne’ebé mai husi rendimentu atividade haki’ak manu, ikan, no fa’an materiál balun. Grupu mós deside muda husi hakiak manu Mareko ba manu broiler, tanba konsidera merkadu ba ida-ne’e di’ak liu no fásil atu fa’an.
“Ami uza osan $1.750 hodi sosa manu broiler 500. Ami-nia grupu ne’e la mate ida, mezmu nia neineik, tanba ita hatene Timór ne’e fini laiha, entaun ita presiza stock husi nasaun seluk mak mai, más horsehik ha’u telefone kompania dehan semana oin manu ne’e tama ona, tanba ne’e aban ami komesa bá hamoos fali fatin ne’e ona”, nia dehan.
Programa ne’e implementa husi grupu rua iha aldeia Tunubibi ho orsamentu totál hamutuk rihun $40, ne’ebé Governu aloka hodi promove atividade ekonomia komunidade.
Notísia relevante: MDRHC halo inspesaun ba atividade grupu rua iha Tunubibi
Jornalista: Sergio da Cruz
Editora: Maria Auxiliadora

