Nurima alerta ba mudansa mentalidade no prevene violénsia doméstika

DILI, 09 Jullu 2026 (TATOLI) – Membru Komisaun F iha Parlamentu Nasionál, ne’ebé Trata Asuntu Saúde, Igualdade Jéneru no Inkluzaun Sosiál, deputada Nurima Ribeiro Alkatiri, apela ba Estadu atu toma medida séria no ba sosiedade atu muda mentalidade hodi prevene kazu violénsia doméstika iha Timor-Leste.
Nia hato’o preokupasaun tanba durante tinan 10-resin, kazu violénsia doméstika kontra feto kontinua aas, ho prevalénsia kuaze 60%. Tuir nia, aumentu númeru keixa mós tanba feto sira komesa brani no hatene dalan atu aprezenta keixa ba parte autoridade judisiál, buat ne’ebé uluk seidauk akontese. Maski nune’e, nia konsidera importante halo estudu kle’an hodi buka hatene loloos ninia motivu sira.
Tuir Nurima, Estadu seidauk fó prioridade másima ba kestaun referida no asuntu prioritáriu ne’e dalabarak la haree nu’udar prioridade nasionál. “Ho komportamentu ne’ebé ita haree iha sosiedade tomak, inklui husi ita-nia líder balun ne’ebé hatudu la respeitu feto sira iha públiku, iha tendénsia halo asédiu, ida-ne’e mós influensia atu eduka sosiedade katak violénsia kontra feto ne’e buat normál ida”, nia hateten.
Tuir nia, atu muda ida-ne’e, importante tebes investe iha edukasaun ba prevensaun, tanba edukasaun la’ós signifika atu aprende lee no hakerek de’it, maibé atu komprende valór feto nian. “Maibé, ita-nia sosiedade patriarkál nia mentalidade atu muda, presiza ita atu eduka liuhusi sistema edukasaun rasik, inklui kurríkulu ne’ebé sensivel ba jéneru no komportamentu husi ita-nia líder, manorin-na’in, dosente sira iha universidade no ita idaidak bainhira halo buat ruma, ita tenke hanoin ida-ne’e pozitivu ka la’e”, nia dehan.
Tuir nia, kauza prinsipál feto sira kontinua sofre violénsia ne’e tanba mentalidade sosiedade patriarkál no valór ne’ebé domina iha sosiedade, signifika sei hanoin katak mane sira mak iha desizaun tomak no papél feto ne’e sei sekundáriu no feto nia valór menus kompara ho mane.
Maski iha Lei Violénsia Doméstika forte tebes ne’ebé prevee pena ne’ebé todan, maibé implementasaun seidauk la’o di’ak, tanba implementadór sira haree violénsia ne’e normál, dalabarak to’o iha tribunál ladún fó pena maka’as liu.
Deputada husi Bankada Frente Revolusionária Timor-Leste Independente (FRETILIN) ne’e observa katak durante ne’e intervensaun husi entidade públika sira-nia ba kestaun ne’e seidauk di’ak, tanba Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2026 aloka ba sensivel jéneru ki’ik tebes.
Nia konsidera, bainhira iha prosesu dezenvolvimentu país feto kontinua hasoru problema króniku ne’ebé iha no sosiedade iha tendénsia atu fó sala ba feto bainhira sira rasik mak sofre violénsia no sempre buka maneira oinsá atu justifika asaun ne’ebé mane sira halo kontra feto.
Nia apela ba Governu atu problema sira ne’e sai prioridade hodi halo programa ne’ebé importante no urjente hodi prevene ho lais númeru violénsia kontra feto no labarik.
Membru Parlamentu ne’e hato’o ba sosiedade katak violénsia la’ós solusaun ba saida de’it, bainhira hirus no sente revoltadu ho buat ruma bele ko’alia maski la fásil, maibé dalabarak lakon kontrola.
“Importante ita bele serbisu no moris hamutuk iha sosiedade. Apela ba sosiedade hotu atu ita bele halo reflesaun ba saida mak ita idaidak kontribui ba prevene aumentu kazu violénsia doméstika”, nia apela.
Tuir relatóriu anuál 2025 husi Ministériu Públiku (MP), krime ofensa integridade fízika no violénsia doméstika kontinua rejista númeru aas iha territóriu nasionál.
Prokuradór-Jerál Repúblika, Nelson de Carvalho, iha aprezentasaun relatóriu anuál iha Parlamentu Nasionál iha loron 07 Jullu, hateten númeru inkéritu foun aumenta 1,75% entre 2024 no 2025, husi 6.458 ba 6.573.
Sirkunskrisaun judisiál abranje inklui munisípiu Dili, Aileu, Ermera no Likísa rejistu aumentu boot liu, ho 6,4%, no inkéritu foun hamutuk 3.957.
“Krime sira ne’ebé signifikativu liu mak ofensa integridade fízika hamutuk 1.859 (28,28%), violénsia doméstika iha 1.139 (17,33%), furtu iha 402 (6,12%), krime seksuál sira 388 (5,90%)”, nia relata.
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora

